Η ΓΟΥΜΕΝΙΣΣΑ ΕΔΡΑ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΩΝ ΜΟΝΑΔΩΝ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΗΣ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑΣ ΩΣ ΚΑΙ ΤΟΝ Α΄ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ (1914-1918)

Ο Τουρκικός Στρατός

Τη μακραίωνη περίοδο της σκλαβιάς η Γουμένισσα άνηκε στον Καζά (Νομό) των Γιαννιτσών και ήταν έδρα επαρχίας (ναχιέ). Δεν είχε μουσουλμάνους κατοίκους παρά μόνο δικαστή και στρατιωτική δύναμη. Η τελευταία ήταν εγκατεστημένη σε δικές της μόνιμες υποδομές που βρίσκονταν στον χώρο του σημερινού Νοσοκομείου. Τουρκικά ονομάζονταν kışla (κισλά), δηλαδή στρατώνας – στρατόπεδο. Η λέξη καθιερώθηκε στα ελληνικά ως κισλάς. Οι παλαιοί Γουμενισσιώτες για τη συγκεκριμένη εγκατάσταση χρησιμοποιούσαν το ίδιο όνομα. Μετά την αποχώρηση των Τούρκων το 1912 μία από τις εγκαταστάσεις αξιοποιήθηκε και από τα μέσα της δεκαετίας του 1930 στέγασε το τοπικό Νοσοκομείο.

Η δύναμη του κισλά Γουμένισσας πήρε μέρος σε πολλές πολεμικές επιχειρήσεις την περίοδο της τουρκοκρατίας και ιδιαίτερα κατά τον Μακεδονικό Αγώνα. Συγκρούστηκε με ελληνικές και βουλγαρικές ανταρτικές δυνάμεις στην περιοχή και ιδιαίτερα στο όρος Πάικο.

Η Χ Μεραρχία

Μετά το τέλος του πρώτου Βαλκανικού πολέμου (1912) κατά τη διάρκεια του οποίου από τον Ελληνικό Στρατό ελευθερώθηκε η Γουμένισσα και η επαρχία της, στην ανατολική πλευρά του Αξιού άρχισαν να συγκεντρώνονται βουλγαρικές δυνάμεις. Στις 30 Μαρτίου του 1913 το Ελληνικό Στρατηγείο ύστερα από πρόταση του Τμήματος Στρατιάς Μακεδονίας έδωσε εντολή η νεοσύστατη 10η Μεραρχία να συγκεντρωθεί στην περιοχή της Γουμένισσας – Γευγελή και η διοίκηση ανατέθηκε στο Συνταγματάρχη Πυροβολικού Λεωνίδα Παρασκευόπουλο. Αρχικά καθήκοντα Διοικητή εκτελούσε ο Συνταγματάρχης Κωνσταντινόπουλος το Απόσπασμα του οποίου (Απόσπασμα Κωνσταντινόπουλου) συγχωνεύθηκε στη 10η Μεραρχία.

Σκοπός της Μεραρχίας ήταν να ελέγχει την περιοχή από τις οχλήσεις των Βουλγάρων, τις διαβάσεις από την περιοχή Γουμένισσας προς την περιοχή του Αξιοχωρίου και του Σιδηροδρομικού Σταθμού Γουμενίτσης (μετέπειτα Αξιούπολης). Όταν από τη Γευγελή ήρθε κοντά στη Γουμένισσα, 27 Μαΐου 1913, η έδρα του Στρατηγείου της ήταν στη Γοργόπη. Η μεταστάθμευση της Μεραρχίας από τη Γευγελή στον τομέα «Γουμένιτσα–Γοργόπη-Μποέμιτσα» αποφασίστηκε από το Γενικό Στρατηγείο μετά από αναφορές και προτάσεις του Λεωνίδα Παρασκευόπουλου. Στη Γουμένισσα εγκαταστάθηκε το 3ο Σύνταγμα με Διοικητή τον Αντισυνταγματάρχη Ιωάννη Φικιώρη, ο οποίος ανέλαβε και καθήκοντα φρουράρχου της πόλης.

Η διαταγή του Αρχιστράτηγου και Βασιλιά Κωνσταντίνου που εκδόθηκε στις 4 Απριλίου 1913 για τη συγκέντρωση των ελληνικών δυνάμεων και για πολεμικές επιχειρήσεις σε περίπτωση σύγκρουσης των συμμάχων μεταξύ τους, για τη 10η Μεραρχία περιλάμβανε τα εξής:

“…. Η Χ Μεραρχία εις Γευγελή και περί την Γουμέντζαν (Γουμένισσα), όπως διετάχθη, έτοιμος προς πορείαν είτε προς Στρώμιτσαν, είτε προς Κιλινδίρ (Καλίνδρια), είτε προς Κιλκίς δια Καλίνοβας (Σουλτουγιαννέικα) ή Βαρδαρόφτσας (Αξιοχώρι). Να καταστήση την σιδηροδρομικήν γέφυραν Γουμενίτζης (σημερινή Πολυκάστρου) διαβατήν εις πεδινόν Πυροβολικόν και Πεζικόν χωρίς να διακοπή η σιδηροδρομική συγκοινωνία. Από Καρασούλι (Πολύκαστρο) μέχρι Μπέλες (Κερκίνη) και από Δοϊράνης μέχρι Καρατζόβας (Αλμωπία) τμήματα αυτής να διαθέση προς ταχείαν συγκέντρωσιν αφίνουσα ασθενείς δυνάμεις, όπου πολιτικοί μόνον λόγοι απαντώσιν και βασιζομένη δια την εν γένει διάταξιν επί τακτικών μόνον σκέψεων …..”.

Ο Παρασκευόπουλος έγραψε στη γυναίκα του: “…Δόξα σοι ο Θεός, έφθασα λαμπρά και ενεκατεστάθην εις το νέο σπιτάκι, το οποίον είναι αρκετά καλά, πολύ καλλίτερα απ΄ ότι υπέθετον. Ανεχώρησα σιδηροδρομικώς εις τας 7½ από την Γευγελή και μετά ¾ εφθάσαμεν εις Γουμέντζαν (σταθμόν). Εκεί υπήρχεν ωραία άμαξα (vitoria) και μετά 71/2 χιλιόμετρα εφθάσαμεν εις το χωριουδάκι (εννοούσε την Γοργόπη), όπου ωρίσθη η έδρα του Στρατηγείου μου….”.

Η 10η Μεραρχία ολοκλήρωσε τη συγκέντρωσή της στην περιοχή Γουμένισσας – Γευγελής βρισκόμενη πάντα σε ετοιμότητα να προελάσει προς τη Στρώμνιτσα ή προς το χωριό Καλίνδρια γεγονός που συντελέστηκε λίγους μήνες αργότερα τον Ιούνιο του 1913. Πήρε μέρος στις μάχης της Δοϊράνης, Στρώμνιτσας και Κρέσνας συμβάλλοντας στη νίκη των ελληνικών όπλων κατά τον Β΄ Βαλκανικό Πόλεμο (1913).

Μετά την άφιξη των στρατευμάτων της Αντάντ στη Θεσσαλονίκη το φθινόπωρο του 1915 και την προώθησή τους στην κοιλάδα του Αξιού, η Γαλλική Στρατιά όρισε τη Γουμένισσα έδρα δυνάμεών της στα μετόπισθεν του Μετώπου. Επιτάχθηκαν κεντρικά δημόσια και ιδιωτικά κτίρια για τη διαμόρφωση και λειτουργία τους ως Νοσοκομεία, αναπλάστηκε η κεντρική πλατεία, λειτούργησαν ναό, κοιμητήρια και άλλες υπηρεσίες. Μεγάλο μέρος στρατιωτών της απασχολήθηκε στην κωμόπολη σε διάφορους τομείς. Ως εκ τούτου την επισκέφθηκαν πολλές φορές ηγετικά στελέχη της Στρατιάς της Ανατολής και άλλων συμμαχικών τους δυνάμεων. Η στρατιωτική κίνηση στην κωμόπολη και την περιοχή της ήταν πρωτοφανείς. Όλα έληξαν με την κατάρρευση του Μακεδονικού Μετώπου τον Σεπτέμβριο του 1918.

Συγκροτήθηκε αμέσως μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους το 1913 με σκοπό να καλύψει την άμυνα της Μακεδονίας, Θράκης και Ηπείρου. Πρώτη έδρα του ήταν η Αθήνα και τον Απρίλιο του 1918 εγκαταστάθηκε στην Πάτρα. Διαρκούντος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου μεταφέρθηκε στα Λαϊνά Θεσσαλονίκης στις 17 Σεπτεμβρίου 1918. Λίγες ημέρες μετά κατέρρευσε το Μακεδονικό Μέτωπο και το Β΄ Σώμα στις 13 Οκτωβρίου 1918 είχε έδρα τη Γουμένισσα. Το Στρατηγείο στεγάστηκε στο κτίριο των τοπικών Δημοσίων Υπηρεσιών. Κατά την παραμονή του στην κωμόπολη είχε άριστη συνεργασία με τις τοπικές αρχές και τους πολίτες της ευρύτερης περιοχής. Διοικητής ήταν ο Αντιστράτηγος Κωνσταντίνος Μηλιώτης – Κομνηνός και επιτελάρχης ο Συνταγματάρχης ΜΧ Δημήτριος Νικολόπουλος.

Μετά την αναχώρηση από τη Γουμένισσα με απόφαση του τοπικού Κοινοτικού Συμβουλίου κεντρική οδός του οικισμού ονομάστηκε “Β΄ Σώματος Στρατού”. Πρόκειται για την οδό που έχει αφετηρία την κεντρική πλατεία και οδηγεί προς την πόλη των Γιαννιτσών, των οποίων το όνομα είχε από το 1914 η ίδια οδός. Με την μετονομασία της σε Β΄ ΣΣ το όνομα της πόλης των Γιαννιτσών δόθηκε στην κεντρική οδό που διέρχεται από τη Συνοικία των Μουσικών της Γουμένισσας και παραμένει ως σήμερα. Τελευταία έδρα του Σώματος ήταν η Βέροια, όπου και διαλύθηκε το 2013.

1. Ο Λεωνίδας Παρασκευόπουλος (Σμύρνη 1860 -Αθήνα 1936) ήταν Αρχιστράτηγος του Ελληνικού Στρατού την περίοδο 1918-1920, δηλαδή από το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου ως και το δεύτερο χρόνο της Μικρασιατικής Εκστρατείας. Αποφοίτησε από την Σχολή Ευελπίδων ως ανθυπολοχαγός Πυροβολικού το 1881. Πήρε μέρος στον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897 και στους Βαλκανικούς Πολέμους ως διοικητής πρώτα της ΙΙ Μεραρχίας και κατόπιν της Χ. Το 1926 διετέλεσε πρόεδρος Δημοκρατίας. Αναμείχθηκε στην πολιτική και το 1929 εκλέχθηκε «αριστίνδην» μέλος της Γερουσίας, της οποίας διατέλεσε πρόεδρος. Κατάγονταν από την Κύθνο.

2. Ο Ιωάννης Φικιώρης γεννήθηκε στην Σπάρτη τον Οκτωβρίου του 1859, κατατάχθηκε στις τάξεις του Στρατού στις 29 Ιανουαρίου 1880. Ονομάστηκε Ανθυπολοχαγός στις 22 Σεπτεμβρίου 1885. Συμμετείχε στους πολέμους του 1897 και του 1912-1913 και έγινε Διοικητής Μεραρχίας στην Κρήτη τον Απρίλιο του 1917. Έφθασε μέχρι το βαθμό του Υποστρατήγου.

3. Ο Κωνσταντίνος Μηλιώτης – Κομνηνός (1874-1941) ήταν αξιωματικός που έλαβε μέρος στους πολέμους του 1897, στους Βαλκανικούς και της Μικράς Ασίας. Στους Βαλκανικούς ήταν Διοικητής της 6ης Μεραρχίας που σχετίζεται με την απελευθέρωση της Γουμένισσας και την επαρχίας της. Αποστρατεύθηκε με τον βαθμό του Αντιστράτηγου.

– ΓΕΣ/ΔΙΣ, Επίτομη ιστορία της συμμετοχής του Ελληνικού Στρατού στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, Αθήνα.

-Εκπαιδευτική Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, Παγκόσμιο Βιογραφικό Λεξικό, Αθήνα 1993.

– Μελάς Σπύρος, Οι πόλεμοι 1912-1913, Αθήνα ά,έ.ε.

– Παρασκευόπουλος Λεωνίδας, Βαλκανικοί Πόλεμοι (1912-1913), Επιστολές προς τη σύζυγό του Κούλα, Επιμέλεια Ελένη Γαρδίκα – Κατσιαδάκη, Αθήνα 1998

– Το βιβλίο μας, Βαλκανικοί Πόλεμοι 1912-1913, Γεγονότα στην περιοχή του Δήμου Παιονίας, Από την απελευθέρωση της Γουμένισσας στους αγώνες της 10ης μεραρχίας, Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών/Δήμος Παιονίας, Εκδόσεις Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη 2012.