Το Κιλκίς αποτελεί μια από τις πλέον ενδιαφέρουσες περιοχές της σύγχρονης Ελλάδας. Όχι μόνο γιατί βρέθηκε στο μάτι του κυκλώνα κατά τις πολεμικές συγκρούσεις των αρχών του αιώνα, αλλά γιατί αποτελεί την πλέον προσφυγογενή περιοχή της χώρας. Ο παλιός πληθυσμός που για ιστορικούς λόγους ήταν σλαβόφωνος -με το μεγαλύτερο μέρος να ακολουθεί την βουλγαρική Εξαρχία- είτε μουσουλμανικός, αντικαταστάθηκε λόγω των πολέμων και των ανταλλαγών πληθυσμών από ένα πολύμορφο ελληνικό πληθυσμό προσφύγων από διάφορα μέρη της Βαλκανικής, της Μικράς Ασίας και του Καυκάσου.
Έτσι, στο Κιλκίς διαμορφώθηκε μια εντελώς «νέα κοινωνία», όπου η πλειονότητα των κατοίκων ήταν πρόσφυγες. Υπήρχαν και κάποιες μικρές κοινότητες «ντόπιων», Βλάχων, Σαρακατσάνων και Σλαβόφωνων πατριαρχικών. Η σύγχρονη κιλκισιώτικη κοινωνία έχει τη βάση της σε ένα μωσαϊκό πληθυσμών που έφτασαν σε διαφορετικά κύματα:
-Πρόσφυγες από τα Βαλκάνια: Τα πρώτα κύματα προήλθαν λόγω της ελληνοβουλγαρικής αναμέτρησης και τα πογκρόμ κατά των ελληνικών κοινοτήτων της Ανατολικής Ρωμυλίας (Βάρνα, Πύργος, Φιλιππούπολη, Στενημάχος, Αγχίαλος).
-Πρόσφυγες της Μικρασιατικής Καταστροφής (1922): Μαζική άφιξη πληθυσμών από τη Μικρά Ασία (Ιωνία, Καππαδοκία, Βιθυνία κ.ά.), την Ανατολική Θράκη, καθώς και τον Πόντο.
-Ποντιοκαυκάσιοι από την υπό εμφύλιο πόλεμο Ρωσία: Έλληνες του Πόντου που είχαν μεταναστεύσει στον ρωσικό Καύκασο κατά τον 19ο αιώνα και κατέφυγαν τελικά στην Ελλάδα κατά τον Μεσοπόλεμο.
Η κιλκισιώτικη κοινωνία κατά το Μεσοπόλεμο ήταν ένα αμάλγαμα εντελώς διαφορετικών πληθυσμών, που κάποιες από αυτές είχαν αναπτύξει ανταγωνιστικές σχέσεις μεταξύ τους. Ακόμα και αυτό που σήμερα θεωρούμε ως δεδομένο, δηλαδή η κοινή ταυτότητα των Ποντίων, δεν υπήρχε τότε. Ήταν απλά, πολύμορφοι ρωμαίικοι πληθυσμοί στην προσφυγιά. Βαθμιαία, οι πολιτιστικές διαφορές θα λάβουν και πολιτικά χαρακτηριστικά, τα οποία κατά την περίοδο της Κατοχής θα εκφραστούν εκρηκτικά.
Από το Μεσοπόλεμο στην Κατοχή
Την περίοδο της Κατοχής, για πρώτη φορά ο πληθυσμός βρέθηκε χωρίς περιβάλλον κράτος. Και ακριβώς σ’ αυτή τη στιγμή βγήκαν στην επιφάνεια όλες οι αντιθέσεις, κοινωνικές, εθνοτικές, πολιτικές, προσωπικές.
Στην περιοχή του Κιλκίς, πρωτεύοντα πολιτικό ρόλο θα διαδραματίσουν οι Ποντιοκαυκάσιοι, δηλαδή οι Έλληνες που από τον οθωμανοκρατούμενο μικρασιατικό Πόντο είχαν μεταναστεύσει στο ρωσικό Καύκασο κατά τον 19ο αιώνα.
Οι πρώτοι πρόσφυγες από το Καρς είχαν έρθει ήδη από το 1914 στο Κιλκίς, μεταφέροντας μαζί τους τις προοοδευτικές ιδέες για την κοινωνική οργάνωση και τους συνεταιρισμούς. Το κύμα άφιξης θα μεγεθυνθεί μετά την εκκένωση του Καρς και Αρνταχάν (ρωσικός Καύκασος) λόγω της Συνθήκης του Μπρέστ Λιτόφσκ και τη δημιουργία ενός μεγάλου ελληνικού προσφυγικού ζητήματος στη Νότια Ρωσία από τις περιοχές που ο Λένιν παραχώρησε στους Νεότουρκους, καθώς και μετά την αποχώρηση του ελληνικού εκστρατευτικού σώματος από τη Νότια Ουκρανία και την Κριμαία τον Απρίλιο του 1919.
Η μαζική άφιξη όμως των προσφύγων από Μικρά Ασία (Πόντο, Ιωνία κ.ά.) και την Ανατολική Θράκη θα γίνει μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, όταν οι επιβιώσαντες από τους πολέμους και τις κακουχίες θα φτάσουν στην Ελλάδα. Οι πρόσφυγες θα σκορπιστούν στη χώρα και κυρίως στις περιοχές που διατίθενται για αγροτική εγκατάσταση. Μεγάλο μέρος τους θα μετακινηθεί προς την περιοχή του Κιλκίς και θα εγκατασταθεί στα εγκαταλειμμένα μουσουλμανικά ή βουλγαρικά χωριά. Οι συνθήκες διαβίωσης των προσφύγων ήταν προβληματικές. Με τη οριστική τους εγκατάσταση άρχισαν να συνειδητοποιούν την ύπαρξη μιας μη αναπτυγμένης οικονομικής και πολιτικής δομής και να υφίστανται τις συνέπειες αυτής της νέας κατάστασης. Η αποκατάσταση από την Ανταλλάξιμη Περιουσία δεν ήταν επαρκής, ενώ σε κάποιες περιοχές υπήρχαν μεγάλες γαιοκτησίες και δύσκολες συνθήκες συνύπαρξης με τους γηγενείς.
Αφού με κόπους και ταλαιπωρίες αποκατασταθούν λίγο, θα αρχίσουν να προσανατολίζονται πολιτικά. Οι διανοούμενοι της ομάδας των Ποντίων του Καυκάσου είχαν έρθει από νωρίς σε επαφή με τα ρωσικά επαναστατικά κινήματα. Aυτή η εμπειρία θα ευνοήσει την στροφή προς τα Αριστερά από τα τέλη της δεκαετίας του ’20. Οι κύριες επιλογές τους ήταν το κόμμα του Αλέξανδρου Παπαναστασίου, δηλαδή του αριστερού βενιζελισμού που βρισκόταν πιο κοντά στις αρχές της κοινωνικής δικαιοσύνης που είχαν αποκτήσει λόγω της συνάντησής τους με τις ιδέες του μενσεβικισμού (του δημοκρατικού μαρξισμού) στον Καύκασο. Κατά το Μεσοπόλεμο, η συντριπτική πλειονότητα των προσφύγων θα εκφράζεται υπέρ των φιλελεύθερων του Βενιζέλου και θα είναι σφοδρός αντίπαλος της μοναρχίας. Όμως υπόγεια, οι πολιτιστικές διαφορές θα αρχίσουν να καθορίζουν τα συναισθήματα.
Το ψηλό επίπεδο κατάρτισης των προσφύγων που προέρχονταν από τον Καύκασο, φαίνεται στις τοποθετήσεις τους σε συνέδρια και εκδηλώσεις. Το πρώτο Συνέδριο των Ελλήνων του Καυκάσου θα συγκληθεί στη Θεσσαλονίκη στις 23 Σεπτεμβρίου 1923 από το Σύλλογο Καυκασίων. Σκοπός τους ήταν η διαμόρφωση πολιτικής στάσης. Ο Γιάννης Πασαλίδης, αντιπρόεδρος του Συλλόγου θα τονίσει: «… εδώ (σ.τ.σ. στην Ελλάδα) όλα σχεδόν τα κόμματα τα πολιτικά δεν έχουν διαμορφωθεί εισέτι εις κόμματα αρχών, αλλά φέρουν χαρακτήρα προσωπικόν. Μας είναι πολύ δύσκολον να εκλέξωμεν οριστικώς ένα, με το οποίο να συνεργασθώμεν…» και θα προτείνει τη διαμόρφωση μιας ενιαίας παμπροσφυγικής στάσης με τους «Πόντιους, Θράκες και Μικρασιάτες, τα συμφέροντα των οποίων ταυτίζονται με τα δικά μας…».
Σε συνέδριο που συγκαλούν στο Κιλκίς τον Οκτώβριο του 1923 αποφασίζουν να υποστηρίξουν τους Φιλελεύθερους με βάση προγραμματική συμφωνία δέσμευσης: «Το Συνέδριον ενέκρινε ψήφισμα συμπράξεως εκλογικής, τούτο όμως όχι δια της παραχωρήσεως θέσεων υποψηφίων εις άτομα εκ των προσφύγων, αλλά επί ρηταίς προγραμματικαίς συμφωνίαις μετά των οικείων αυτού οργανώσεων».
Με αφορμή αυτό το Συνέδριο στο Κιλκίς, ο ανταποκριτής του αθηναϊκού περιοδικού Κοινότης, που εξέδιδαν οι Κ. Καραβίδας και Ντ. Μαλούχος, γράφει: «Οι ρήτορες ήσαν κυρίως δημοδιδάσκαλοι με μόρφωσιν απολύτως πλατύτερη των ιδικών μας και ήσαν θαυμαστοί που, όλοι με μπαλώματα στα παλαιά παντελόνια τους και σγουρά γένια, εσηκώνοντο και ωμιλούσαν με διαυγή τετραγωνικά επιχειρήματα για ζητήματα της πρακτικής πολιτικής και της οργανώσεως του κράτους. Κυρίως όλοι έχουν υποστεί εξελιγμένους και χρησίμους πρακτικάς ρωσικάς επιρροάς. Και είμαι υποχρεωμένος να ομολογήσω ότι το Συνέδριον αυτό του Κιλκίς, μου εφάνη ως κολοσιαίος λίθος κατατιθέμενος επί της Μακεδονικής γης».
Στο Συνέδριο Καυκασίων του 1926 υποστηρίζεται η οργάνωση «όλων των Καυκασίων αγροτών προσφύγων εις Αγροτικάς Ενώσεις» και ζητείται η ίδρυση Αγροτικού Κόμματος. Χαρακτηριστικό στιγμιότυπο της πολιτικής τους σκέψης είναι η ανάγνωση στο Συνέδριο ενός ρωσικού κειμένου που παραπέμπει στην αριστερή προς τον Λένιν αντιπολίτευση: «…εξ ου καταδεικνύει ότι ο γεωργός πρέπει να απελευθερωθεί όχι μόνο από τον κεφαλαιοκράτην, αλλά και από εκείνον όστις θέλη να καθήση μετά την πτώσιν του κεφαλαιοκράτου εις την ράχην του». Την παρέμβαση αυτή μπορούμε να την ερμηνεύσουμε αναλύοντας τις πολιτικές τάσεις που είχαν αρχίσει να υπάρχουν εντός των Καυκασίων προσφύγων. Η δράση και η επιρροή των σοσιαλιστών από τη μια πλευρά, όπως ο Γιάννης Πασαλίδης -ο οποίος είχε αναγκαστεί ως μενσεβίκος να εγκαταλείψει τον Καύκασο μετά τη νίκη των μπολσεβίκων- και η αρχόμενη διείσδυση του ΚΚΕ στους Καυκάσιους πρόσφυγες απ’ την άλλη, μέσω κυρίως των Ποντίων «κούτβηδων», είναι πολύ πιθανόν να δημιούργησαν μια πρώτη πολιτική σύγκρουση μπολσεβίκων και μενσεβίκων, εντός της ομάδας των Ελλήνων προσφύγων απ’ τον Καύκασο
Στους παράγοντες που θα επηρεάσουν τη μορφή της ριζοσπαστικοποίησης, πρέπει να προσμετρηθούν οι νέοι ιδεολογικοί μεσσιανικοί ορίζοντες που άνοιξε η επανάσταση των μπολσεβίκων και επαγγέλλονταν επί της ουσίας τη χειραφέτηση των κοινωνικά αδύναμων πληθυσμών. Την τάση αυτή θα ενισχύσει ακόμα περισσότερο η στρατηγική της Κομιντέρν (Κομμουνιστική Διεθνής), που με την αποστολή εκπαιδευμένων στελεχών (κούτβηδες) επιχειρούσε να ελέγξει την αναπόφευκτη ριζοσπαστικοποίηση των προσφύγων. Αυτός που πρωτοστάτησε στη δημιουργία οργανωμένων πυρήνων και στρατολόγησε τους αριστερούς στο Μεταλλικό ήταν ο Κώστας Ηλιάδης, ο οποίος με το ψευδώνυμο Ευτυχίδης ή Ευτυχιάδης ήταν μέλος του Πολιτικού Γραφείου του ΚΚΕ. Ανήκε σ’ εκείνη την ομάδα των κούτβηδων που απέστειλε η Κομιντέρν για να βοηθήσει και να ελέγξει το ΚΚΕ, το οποίο ήταν το παράρτημά της στην Ελλάδα. Ο Ηλιάδης-Ευτυχιάδης θα συλληφθεί αργότερα απ’ την Ασφάλεια, θα δραπετεύσει μαζί με άλλα 7 στελέχη του ΚΚΕ από τις φυλακές Συγγρού τον Απρίλιο του 1931 και, τέλος, θα καταφύγει στην Σοβιετική Ένωση όπου και θα εκτελεστεί κατά τις σταλινικές διώξεις του 1937, μαζί με τον Ανδρόνικο Χαϊτα, γενικό γραμματέα του ΚΚΕ και πολλά άλλα στελέχη.
Η ανάπτυξη των οργανώσεων του ΚΚ στο Κιλκίς ήταν μεγάλη. Κατά τον Ριζοσπάστη, η νεολαία του στο Κιλκίς, που εξέδιδε την εφημερίδα Ίσκρα, είχε καταφέρει να εντάξει στις γραμμές της «τριπλάσιο αριθμό μελών από τη νεολαία του Πειραιά». Η πλειονότητα όμως των αγροτών φαίνεται ότι υποστήριζε το Αγροτικό Κόμμα (ΑΚΕ), το οποίο με τη συμμετοχή περισσότερων από πενήντα γεωργικών συνεταιρισμών κατάφερε να πραγματοποιήσει την 1η Δεκεμβρίου 1929 μεγάλο αγροτικό συλλαλητήριο στο Κιλκίς. Στο συλλαλητήριο οι συγκεντρωμένοι ζήτησαν την «…άμεση απαλλοτρίωση των τσιφλικιών και των μοναστηριακών κτημάτων, την επίλυση του ζητήματος των βοσκών, την ανανέωση των δανείων, την κατάργηση του εισαγωγικού δασμού επί των γεωργικών εργαλείων και μηχανημάτων, την εφαρμογή της φορολογίας προοδευτικής καθαράς προσόδου και τη μείωση των έμμεσων φόρων επί των ειδών πρώτης ανάγκης».
Αυτή ακριβώς η επιτυχία των Αγροτιστών οδήγησε το Κομμουνιστικό Κόμμα στην αντιμετώπισή τους σαν βασικούς αντίπαλους. Η σκληρή κριτική που ασκούσε στο Αγροτικό Κόμμα του Γαβριηλίδη έφτανε στα όρια της συκοφαντικής προπαγάνδας. Χαρακτηριστικό κείμενο της σκληρής αντιπαράθεσης προς τους Αγροτιστές, υπήρξε η παρακάτω δημοσίευση στην εφημ. Ριζοσπάστης (11 Δεκεμβρίου 1929), που καλούσε σε κινητοποίηση των μελών για «….ξεσκέπασμα των Γαβριηλίδηδων και τράβηγμα των μεσαίων και φτωχών χωρικών προς τον επαναστατικό δρόμο.[…] Όλοι μας: Περιφερειακές οργανώσεις, Αχτιδικές επιτροπές, αγροτικοί πυρήνες, πρέπει να κινηθούμε, να κινηθούμε γερά και δραστήρια για να εισχωρήσουμε μέσα στα στρώματα της εργαζόμενης αγροτιάς και να την τραβήξουμε με το μέρος μας. Χωρίς μια τέτοια δουλειά, χωρίς να κατέχουμε την αγροτιά δεν μπορούμε να μιλάμε για επανάσταση στην Ελλάδα».
Χαρακτηριστικό της πολιτικοποίησης της κιλκισιώτικης κοινωνίας υπήρξε το ψήφισμα (14 Δεκεμβρίου 1929) των «αθλητικών οργανώσεων» του Κιλκίς υπέρ της απεργίας των φοιτητών στη Θεσσαλονίκη και κατά της αστυνομικής βίας με την οποία αντιμετωπίστηκε αυτή η απεργία. Το ψήφισμα υπέγραφαν, μετά από εντολή των διοικητικών τους συμβουλίων, οι αθλητικοί σύλλογοι Κιλκίς, Γερακαριού, Μεταλλικού, Μεσιανού, Μεταμόρφωσης, Γυναικόκαστρου και Μαυρονερίου.
Σημαντικό ρόλο στη ριζοσπαστικοποίηση των κατοίκων του Κιλκίς είχαν οι δάσκαλοι, το μεγαλύτερο μέρος των οποίων ήταν πρόσφυγες από το Καρς. Ο Χρήστος Σαμουηλίδης γράφει ότι το κύριο πολιτικό ρεύμα στους Έλληνες δασκάλους του Καυκάσου πριν την προσφυγοποίησή τους, ήταν το σοσιαλεπαναστατικό (εσέροι). Ο δημοσιογράφος Φόρης Παροτίδης σε κείμενό του για το φαινόμενο των δασκάλων του Κιλκίς αναφέρει: «φερμένοι από τη Ρωσία, γαλουχημένοι με τις καινούργιες προοδευτικές ιδέες και την προλεταριακή παράδοση, κουβάλησαν μαζί τους στην Ελλάδα την σοσιαλιστική αντίληψη και την μεταφύτεψαν στην καινούργια πατρίδα τους στο Κιλκίς. Μετεκπαιδεύονται στην Αθήνα για ένα εξάμηνο στα 1928 και έρχονται σε άμεση επαφή με τους προοδευτικούς δασκάλους και διανοητές της εποχής».
Η δικτατορία του Μεταξά θα ασκήσει σκληρή τρομοκρατία στο φιλελεύθερο και προοδευτικό Κιλκίς. Συλλήψεις, βασανιστηρια και εξορίες θα είναι πλέον στην καθημερινή διάταξη. Οι αριστεροί δάσκαλοι θα συλληφθούν και θα εκτοπιστούν. Χαρακτηριστική τέτοια περίπτωση θα είναι ο Μύρων Παπαδόπουλος, δάσκαλος του πατέρα μου Ανδρέα Αγτζίδη την περίοδο 1932-1936 στο Σταυροχώρι του Κιλκίς. Ο Μύρων Παπαδόπουλος εκτελέστηκε με τους 200 στην Καισαριανή, την Πρωτομαγιά του 1944. Είχε γεννηθεί το 1887 στην Αργυρούπολη του Πόντου και κατοικούσε στο Μεσιανό του Κιλκίς. Συνελήφθη το 1936 από τη δικτατορία Μεταξά και παραδόθηκε στους Γερμανούς με την έναρξη της Κατοχής. Μαζί του εκτελέστηκε και ο Κοσμάς Σερδερίδης, ο οποίος γεννήθηκε επίσης στην Αργυρούπολη του Πόντου το 1905 και κατοικούσε πριν τη σύλληψή του το 1937, στο Γερακαριό του Κιλκίς. Μετά την εκτέλεση θάφτηκαν σε ομαδικό τάφο στο Γ’ Νεκροταφείο. Στις αφηγήσεις του ο Ανδρέας Αγτζίδης μνημονεύει και τον Τόλια Ιωαννίδη, απόφοιτο της Παιδαγωγικής Ακαδημίας Θεσσαλονίκης. Ο Ιωαννίδης ως μαθητής είχε οργανωθεί στην ΟΚΝΕ. Συνελήφθη στη Θεσσαλονίκη κατά τη μεταξική δικτατορία και παραδόθηκε στις κατοχικές δυνάμεις. Εκτελέστηκε στις 8 Απριλίου 1944 στο Σκοπευτήριο Καισαριανής μαζί με τον Νίκο Σιβετίδη, επίσης Κιλκισιώτη συγκρατουμενό του.
Με αυτό το κλίμα και την προϊστορία αντιθέσεων και συγκρούσεων ξεκίνησε η περίοδος του ελληνοϊταλικού πολέμου και της Κατοχής, καθώς και του διαμελισμού της χώρας μετά τη ναζιστική επίθεση του Απριλίου του 1941.
Άρα λοιπόν, η δικτατορία Μεταξά, ο ελληνοϊταλικός πόλεμος και η γερμανική Κατοχή στη συνέχεια, μαζί με τον κίνδυνο συμπερίληψης του νομού Κιλκίς στη βουλγαρική σφαίρα, δημιούργησαν τις προϋποθέσεις μιας μεγάλης ανάπτυξης της αντιφασιστικής Αντίστασης.
Όλοι ανεξαιρέτως θα συμμετάσχουν με τον ένα ή τον άλλο βαθμό στα γεγονότα. Η περίπτωση των Ποντίων ίσως να έχει ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον γιατί ο πληθυσμός ήταν μεγάλος και πολύμορφος και, κατά πώς φαίνεται διέθετε μια ιδιαίτερη προσήλωση σ’ αυτό που θεωρούσε σωστό, με αποτέλεσμα να μην ανθίζουν εύκολα οι ενδιάμεσες αποχρώσεις.
Πόντιοι και Ποντιοκαυκάσιοι του Κιλκίς
Οι Πόντιοι του Κιλκίς ήταν ένας εξαιρετικά πολύμορφός πληθυσμός, με διαφορετικές καταγωγές, πολιτισμό, γλώσσα, πολιτικές παραδόσεις. Ο ιστορικός Πόντος κατ’ αρχάς είναι σαν τη μισή Ελλάδα και από το 19ο αιώνα ένα μεγάλο μέρος των Ποντίων κατέφυγε στο ρωσικό Καύκασο, όπου και διαμορφώθηκε .
Σχηματικά, μέσα στην ποντιακή ομάδα, μπορούμε να διακρίνουμε δύο μεγάλες υποομάδες: τους πρόσφυγες από τον ιστορικό Πόντο (ελληνόφωνους και τουρκόφωνους) και τους πρόσφυγες από τον Καύκασο και τα ρωσικά παράλια του Εύξεινου Πόντου (κυρίως ελληνόφωνους, αλλά και λίγους τουρκόφωνους προερχόμενους από την περιοχή της Τσάλκας της Γεωργίας).
Οι Πόντιοι του Πόντου, μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, βρέθηκαν σ’ ένα περιβάλλον που είχε ως χαρακτηριστικά τη κατάρρευση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, τη δράση του ακραίου τουρκικού εθνικισμού, τις εκτοπίσεις και τις σφαγές των χριστιανών που είχαν προηγηθεί, το αντάρτικο κίνημα, τις επιδιώξεις για αυτονομία κ.λπ. Το μεγαλύτερο μέρος των Ελλήνων του δυτικού Πόντου ήταν τουρκόφωνοι. Είναι εντυπωσιακό ότι η Γενοκτονία των Ποντίων (1914-1922) θα γίνει κυρίως εις βάρος των τουρκόφωνων Ποντίων. Εκεί θα αναπτυχθεί και το εντυπωσιακό ποντιακό αντάρτικο. Το ενδιαφέρον για τους μελετητές -και όχι μόνο- είναι ότι τα περισσότερα ελληνικά αντάρτικα αντιτουρκικά τραγούδια, είναι γραμμένα στα τούρκικα. Οι επιζήσαντες, μετά από μια σκληρή δεκαετία 1914-1923, θα έρθουν στην Ελλάδα συγκροτημένοι και πειθαρχημένοι υπό τους καπετάνιους τους.
Σίγουρα η διανόησή τους και οι ηγέτες τους είχαν διαμορφωμένη αντιμπολσεβικική άποψη λόγω της συμμαχίας Λένιν-Κεμάλ. Υπάρχει μια πολύ ενδιαφέρουσα σχετική μαρτυρία του στρατάρχη Φρούνζε (του επικεφαλής της σοβιετικής αποστολής στο πλευρό του Κεμάλ Ατατούρκ) που παρατίθεται στο έργο του σοβιετικού πρέσβη στο κεμαλικό στρατόπεδο: Voszpominanyija szovjetszkogo dyiplomata, που εκδόθηκε στη Μόσχα το 1960. Ο Φρούνζε αναφέρει ότι όταν περνούσαν δίπλα από μια ομάδα αιχμαλώτων Ελλήνων στη Μερζιφούντα, ένας από αυτούς φώναξε στη σοβιετική αντιπροσωπεία ότι είναι και αυτοί ένοχοι γιατί ενισχύουν τον Κεμάλ και τους Τούρκους. Το θέμα της κακομεταχείρισης των ελληνικών πληθυσμών από τους κεμαλικούς, ο Αράλοβ το έθεσε -ματαίως όπως μας πληροφορεί στη συνέχεια- στον ίδιο τον Κεμάλ. Οπως γράφει: «Του είπα (του Κεμάλ) για τις φρικτές σφαγές των Ελλήνων που είχε δει ο Φρούνζε και αργότερα εγώ ο ίδιος. Εχοντας υπ’ όψιν μου τη συμβουλή του Λένιν να μη θίξω την τουρκική εθνική φιλοτιμία, πρόσεχα πολύ τις λέξεις μου…».
Οι Πόντιοι του Καυκάσου απ’ την άλλη εντάχθηκαν στις ρωσικές διεργασίες –όπως αναφέρθηκε και στην προηγούμενη ενότητα. Πολλοί απ’ αυτούς πήραν μέρος στην ρωσική επανάσταση του 1905 και επηρεάστηκαν από τα ιδεολογικά ρεύματα της Ρωσίας. Είναι εντυπωσιακή η πολιτιστική παραγωγή τους και η τολμηρότητα των απόψεών τους. (π.χ. για τη φωνητική γραφή και την απλοποίηση της ελληνικής γλώσσας). Κορυφαίος διανοούμενος αυτής της εποχής ήταν ο Γεώργιος Σκληρός, ο πρώτος Έλληνας διανοούμενος που προσπάθησε να ερμηνεύσει τα ελληνικά πράγματα με την μαρξιστική μέθοδο. Επίσης εντυπωσιακό, παρότι άγνωστο, είναι ότι το πρώτο ελληνικό αντικαπιταλιστικό θεατρικό έργο είναι το «Ο Λαζάραγας» ή «Τα σκοτάδια» και γράφτηκε το 1905 στα ποντιακά από τον Γιώργο Φωτιάδη. Ξέρουμε ότι στους Έλληνες του Καυκάσου κατά την προεπαναστατική περίοδο υπήρχαν συγκροτημένες ομάδες σοσιαλεπαναστατών, μπολσεβίκων και μενσεβίκων. Ηγέτης των Ποντίων μενσεβίκων του Καυκάσου ήταν ο Γιάννης Πασαλίδης, ο μετέπειτα ιδρυτής της ΕΔΑ. Γνωρίζουμε ότι στις εποχές της μπολσεβικικής Επανάστασης (λίγο πριν και λίγο μετά) ότι οι Έλληνες του Καρς είχαν έρθει σε επαφή με τις ιδέες των μπολσεβίκων, λόγω του αγροτικού προγράμματος του Λένιν, καθώς και μέσω των Ελλήνων στρατιωτών του ρωσικού στρατιωτών που επέστρεψαν από το μέτωπο.
Ο Γιάννης Πασαλίδης υπήρξε ιδιαίτερα επικριτικός για τους μπολσεβίκους. Γράφει το 1921: «..Αυτοί με την τετράχρονη δικτατορία τους ρημάξανε αλύπητα την πλούσια χώρα της Ρωσίας και μεταβάλανε σε ερείπια που καπνίζουν ακόμα τις ανθισμένες πόλεις της, θα έχουν την αξίωση τούτης της αναγνώρισης: Υπέρ στον Λένιν και Συντροφία, που με την περίφημη ΤσεΚά μεταβάλανε σε απέραντο μακελειό τη Ρωσία…… Kαι ο λαός εκείνος που έτρεφε ολάκερη της Ευρώπη, σήμερα πεινά και υποφέρει. Η ιστορία δεν γνώρισε ποτέ παρόμοια καταστροφή σαν τη σημερινή ρωσική. Επαρχίες ολόκληρες του Βόλγα είναι στρωμένες με εκατομμύρια πτώματα ανθρώπων, θύματα της πείνας και της κακοριζικιάς που δημιούργησαν αυτοί οι ίδιοι οι μπολσεβίκοι… »
Οι Πόντιοι του Πόντου με τους Πόντιους του Καυκάσου θα συνεργαστούν για ένα διάστημα περίπου 2 ετών, την εποχή της πλήρους κατάρρευσης κάθε εξουσίας στη Ρωσία και της παράλληλης διαμόρφωσης του μεταοθωμανικού σκηνικού στο Νότο της Μαύρης Θάλασσας. Με τη δημιουργία της Ελληνικής Μεραρχίας του Καυκάσου θα επιχειρηθεί να βοηθηθεί το ποντιακό αντάρτικο στον ιστορικό Πόντο. Όμως τα γεγονότα θα εξελιχθούν με εξαιρετικά ραγδαίο ρυθμό τόσο στον Καύκασο όσο και στα εδάφη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Τελικά και οι δύο ομάδες θα εγκατασταθούν μετά από πορείες που θυμίζουν Οδύσσεια, ως πρόσφυγες κυρίως στη βόρεια Ελλάδα, απ’ όπου είχαν αποχωρήσει οι μουσουλμάνοι ανταλλάξιμοι.
Οι ένοπλες οργανώσεις την περίοδο της Κατοχής
Στην περίοδο της Κατοχής στο Κιλκίς εμφανίστηκαν δύο σημαντικές στρατιωτικές συγκροτήσεις. Ο ΕΛΑΣ (Ελληνικός Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός), ως στρατιωτικός βραχίονας του ΕΑΜ (Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο), που εξέφραζε ένα αριστερό εθνικοαπελευθερωτικό και αντικατοχικό κίνημα και ο ΕΕΣ (Ελληνικός Εθνικός Στρατός) μια αντιεαμική στρατιωτική οργάνωση που είχε δημιουργηθεί από τους Γερμανούς κατακτητές, την εποπτεία της οποίας είχαν τα SS. Tα κεντρικά γραφεία του ΕΕΣ βρισκόταν στην οδό Τσιμισκή 72 στη Θεσσαλονίκη, όπου βρισκόταν εγκατεστημένη η Γκεστάπο. Προηγουμένως είχε δημιουργηθεί με πρωτοβουλία αντιστασιακών αξιωματικών χωροφυλακής και άλλη μια αντικατοχική αλλά αντιεαμική οργάνωση, η ΠΑΟ, η οποία όμως δεν κατάφερε να διατηρηθεί έως το τέλος και αυτοδιαλύθηκε μετά από συγκρούσεις με τον ΕΛΑΣ και την εξάντληση των πολεμοφοδίων της. Η τελευταία εντολή της οργάνωσης προς τους οπλίτες της ήταν: «…Όποιος πάρει γερμανικό όπλο, έστω για αυτοάμυνά του, θα είναι εχθρός της Π.Α.Ο.»
Σημαντικό ρόλο στην τελική ένταξη των πληθυσμών είχε αυτή η αρχική παρουσία των δύο ανταγωνιζόμενων αντικατοχικών οργανώσεων ΕΑΜ και ΠΑΟ. Η ένοπλη σύγκρουσή τους κατά τα τέλη του 1943 αποκρυστάλλωσε τις επιλογές του πληθυσμού. Και παρόλη την αυτοδιάλυση της ΠΑΟ τον Ιανουάριο του 1944, μεγάλο μέρος των οπλιτών της, υπό την καθοδήγηση κάποιων τοπικών οπλαρχηγών, δεν υπάκουσε στις εντολές της ηγεσίας για απόσυρση από την δράση. Με αποτέλεσμα να ενταχθεί στον ΕΕΣ, τη νέα οργάνωση που βρισκόταν υπό τον απόλυτο έλεγχο των γερμανικών μυστικών υπηρεσιών και είχε ως μοναδικό στόχο την καταπολέμηση της Εθνικής Αντίστασης.
Ένα ιστορικό ζήτημα που απομένει να διευρευνηθεί πλήρως, είναι οι αιτίες που οδήγησαν στη σύγκρουση ΕΛΑΣ και ΠΑΟ. Διαβάζοντας τις εκτιμήσεις και των δύο πλευρών, όπως τις εκθέσεις των Κωνσταντίνου Μήτσου και Αίαντα Τζαμαλούκα από τη μια και την αναλυτική παρουσίαση των γεγονότων του Γιάννη Χαρατσίδη από την άλλη, που δημοσιεύτηκε υπό τον τίτλο 13ο Σύνταγμα του ΕΛΑΣ, ο ερευνητής μπορεί να συνάγει ενδιαφέροντα συμπεράσματα.
Η ηγεσία της δωσιλογικής οργάνωσης που έφερε την ονομασία ΕΕΣ απαρτιζόταν κυρίως από τους τρεις Παπαδόπουλους, τον Κισά-μπατζακ (Κυριάκος Παπαδόπουλος) από τον Κούκο της Πιερίας, τον Μιχάλαγα από την Κοζάνη και τον Κώστα από το Κιλκίς. Ο Κισά-μπατζακ ανέλαβε επιπλέον και αστυνομικά καθήκοντα στη Θεσσαλονίκη εκ μέρους των κατακτητών κατά τους τελευταίους μήνες της Κατοχής. Προσπάθησε τότε να εκβιάσει τους Πόντιους της πόλης ζητώντας τη συνεργασία τους.
Χαρακτηριστικό επεισόδιο που θα δείξει την αντίθεση του οργανωμένου δημοκρατικού ποντιακού χώρου στο δωσιλογισμό, θα είναι η συνάντηση του Κισά-μπατζάκ και του Παναγιώτη Δαδούλη, με τον Θεοφύλακτο Θεοφυλάκτου, που ήταν στέλεχος του ποντιακού κινήματος ανεξαρτησίας, εκδότης της εφημερίδας Ελεύθερος Πόντος στο Βατούμι και ιδρυτικό μέλος και πρόεδρος της Ευξείνου Λέσχης Θεσσαλονίκης. Τα δύο ηγετικά στελέχη του δωσιλογισμού επισκέφτηκαν την Εύξεινο Λέσχη για να ζητήσουν χρηματική ενίσχυση και υποστήριξη στην στρατολογία εθελοντών. Ο Κισά-μπατζακ ρώτησε εάν «έκαμε καλά που πολέμησε με εχθρικά όπλα τους Συνέλληνες». Η αρνητική απάντηση του Θεοφυλάκτου και η συνολικά αρνητική του στάση τον εξόργισε και αφού έβρισε τους Τραπεζούντιους, τράβηξε το πιστόλι και το έβαλε στο μέτωπο του προέδρου της Ευξείνου Λέσχης. Ο Θεοφυλάκτου δε λύγισε και έτσι τα σχέδια των δωσίλογων με την Εύξεινο Λέσχη δεν ευδοκίμησαν…
Με τη Μάχη που έγινε στο Κιλκίς το Νοέμβριο του 1944, λύθηκαν αντιθέσεις σε παμμακεδονικό επίπεδο. Εκεί συγκεντρώθηκαν τα τάγματα των δωσίλογων απ’ όλη τη κεντρική και δυτική Μακεδονία με αρχηγούς τον Δάγκουλα απ’ τη Θεσσαλονίκη και τον Κισά-μπατζάκ από την Πιερία.
Οι επόμενες φάσεις των αιματηρών διαιρέσεων της κιλκισιώτικης κοινωνίας θα είναι η Λευκή Τρομοκρατία μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας (Φεβρουάριος 1945) κατά όσων είχαν με οποιοδήποτε τρόπο συνεργαστεί με το ΕΑΜ και τις αριστερές αντιστασιακές οργανώσεις της Κατοχής, καθώς και ο Εμφύλιος Πόλεμος (1946-1949) που υπήρξε το αποτέλεσμα της Λευκής Τρομοκρατίας, των θανάσιμων λαθών της ηγεσίας του ΚΚΕ (αποχή από τις εκλογές του 1946) και της έναρξης του Ψυχρού Πολέμου, όπου οι δύο νέοι παγκόσμιοι ανταγωνιστές και οι ελλαδικοί του εκφραστές επέλυσαν τις κληρονομημένες αντιθέσεις με τον πλέον ανορθολογικό και αιματηρό τρόπο.
