Η Παναγία Γουμενίσσης και οι εκδηλώσεις «ΘΕΟΤΟΚΕΙΑ»

Η Ιερά Μονή Παναγίας Γουμενίσσης είναι το παλαιότερο μοναστήρι της περιοχής. Βρίσκεται εντός του οικισμού της Γουμένισσας και έχει συνδεθεί στενά με την ιστορία, την πορεία της κωμόπολης και της περιοχής.

Ως σήμερα δεν έχουν εντοπισθεί και διερευνηθεί πηγές και στοιχεία που θα μπορούσαν να φωτίσουν καλύτερα το παρελθόν και την πορεία του. Προφορικά αναφέρονταν πως ήταν από τα βυζαντινά χρόνια μετόχι Μονής του Αγίου Όρους. Από σχετική έρευνάς μας έχει αποδειχθεί πως άλλο ήταν το μετόχι της Παναγίας που άνηκε στη Μονή των Ιβήρων του Αγίου Όρους. Δεν ήταν η γνωστή Παναγία της Γουμένισσας. Το αναφερόμενο μετόχι υπήρχε και βρίσκονταν και αυτό εντός του ίδιου οικισμού και ήταν δε αφιερωμένο στα Εισόδια της Θεοτόκου.

Σχετικά με την ιστόρηση της Μονής, η τοπική παράδοση διέσωσε πως στο όρος Πάικο, κοντά στον οικισμό Πενταλόφου, υπήρχε Μοναστήρι αφιερωμένο στην Αγία Παρασκευή. Εκεί φυλάσσονταν Εικόνα της Παναγίας. Κάποια περίοδο κατά θαυμαστό τρόπο εμφανίζονταν στην περιοχή του σημερινού ναού της Παναγίας Γουμενίσσης. Το γεγονός συγκίνησε τους πιστούς και τους παρακίνησε να ανεγείρουν προς τιμήν Της ναό, όπου και το τοποθέτησαν.

Ο ναός και οι λατρευτικές εκδηλώσεις γύρω από αυτόν έγιναν αιτία δημιουργίας νέου οικισμού από τη συνένωση μικρότερων. Πήρε το όνομα Γουμένισσα, από Ηγούμενο που σύμφωνα με την παράδοση έπεσε θύμα ληστών. Για την ετυμολογία του ονόματος της κωμόπολης υπάρχουν και άλλες εκδοχές που διατυπώθηκαν στα νεότερα χρόνια. Οι κάτοικοι της περιοχής πάντα αποδέχονταν και διέσωσαν εκείνη που είχε σχέση με τον Ηγούμενο. Ο οικισμός γύρω από τον ναό της Παναγίας με την πάροδο των αιώνων έγινε το κέντρο της περιοχής, το οποίο σεβάστηκαν ακόμη και οι αλλόθρησκοι κατακτητές.

Ο σημερινός ναός είναι κτίσμα των αρχών του δέκατου ένατου αιώνα, όπως μαρτυρούν και οι εντοιχισμένες επιγραφές στις οποίες αναγράφονται τα έτη 1802 και 1837. Κτίσθηκε στη θέση προηγουμένου και είναι ρυθμού βασιλικής. Της ίδιας περιόδου είναι τα περισσότερα εικονίσματα, τα οποία έχουν ιστορήσει αγιογράφοι της περιοχής και του ευρύτερου μακεδονικού χώρου. Υπήρχαν και τοιχογραφίες, ελάχιστα δείγματα σώζονται.

Μέχρι το 1864 ο ναός της Παναγίας ήταν ο μοναδικός ενοριακός της κωμόπολης, οπότε οι κάτοικοι με προσωπική εργασία και εισφορές ανήγειραν νέο μεγαλοπρεπέστατο (1864-1969), εκείνον του Αγίου Γεωργίου. Η δυσκολότερη περίοδος για τον τόπο και τον ναό της Παναγίας ήταν η μεταξύ των ετών 1870-1912. Η δράση προπαγανδών ήταν μεγάλη, όπως και η προσπάθεια αποκοπής των Ορθοδόξων από το Πατριαρχείο. Ωστόσο, παρά τις αντιπαραθέσεις ο ναός ήταν τόπος λατρείας για όλους, όπως ομολογεί ο Άθως Ρωμάνος, διπλωμάτης την περίοδο του Μακεδονικού Αγώνα και μετέπειτα Υπουργός. Ο ναός ήταν ενοριακός, περιήλθε στο καθεστώς Ιεράς Μονής το 1951. Από το 1976 ως το 1992 λειτούργησε ως Ιερό Προσκύνημα και από το 1992 και εντεύθεν ως Ιερά Μονή.

Οι αλλαγές, οι τροποποιήσεις που υπέστη ο ναός κατά τους δύο τελευταίους αιώνες ήταν πολλές, παρόλα αυτά έμειναν αναλλοίωτα η Εικόνα της Παναγίας και το ξυλόγλυπτο τέμπλο. Η Εικόνα θεωρείται έργο του 13ου-14ου αιώνα. Είναι βρεφοκρατούσα Παναγιά συνδεδεμένη επί αιώνες με χαρές, λύπες και καημούς όλων όσοι προστρέχουν κοντά της. Το πλήθος των αφιερωμάτων, οι συνεχείς παρακλήσεις που αναπέμπονται προς χάριν Της και το πλήθος των προσκυνητών δείχνουν τη θέση που κατέχει στις καρδιές των πιστών. Οι παραδόσεις, οι ιστορίες του τόπου και το πλήθος των θαυμάτων που Της αποδίδονται, συγκροτούν μία ολόκληρη μελέτη, πέρα από εκείνα που ο καθένας ξέρει και φυλάγει στην καρδιά του.

Σημαντικό στοιχείο του ναού είναι το ξυλόγλυπτο τέμπλο. Είναι επίχρυσο στο μεγαλύτερο μέρος του, μεγάλων διαστάσεων, εντυπωσιακό και επιβλητικό. Ο προσκυνητής καθηλώνεται μπροστά του. Λέγεται, πως επτά μοναχοί δούλεψαν επί επτά χρόνια για να το φιλοτεχνήσουν. Στον ναό φυλάσσονται ιερά λείψανα Αγίων, παλιές και νεότερες Εικόνες και άλλα ιερά κειμήλια.

Στο προαύλιο υπάρχει το καμπαναριό, έργο των νεότερων χρόνων. Προϋπήρξαν άλλα δύο. Ένα των προηγούμενων αιώνων που διατηρήθηκε τα μέσα του 20ου και ένα δεύτερο ως το 1979, οπότε οικοδομήθηκε το υπάρχον. Οι δωρητές του ναού ήταν και είναι πολλοί. Ευεργέτες του οι αείμνηστοι Χρήστος και Αικατερίνη Αλευρά και Πέτρος Παπαχρήστου, πρώτος αιρετός Πρόεδρος Γουμένισσας μετά τη μεταπολίτευση του 1974. Στον περιβάλλοντα χώρο υπάρχει αρχονταρίκι που οικοδομήθηκε τη δεκαετία του 1960 για αίθουσα μαθητικών συσσιτίων. Επίσης το Μητροπολιτικό μέγαρο που ανεγέρθηκε την περίοδο 1968-1972 για οικοτροφείο αρρένων. Με την ίδρυση της Μητροπόλεως Γουμενίσσης, Αξιουπόλεως και Πολυκάστρου από την τεχνική της υπηρεσία αναλήφθηκε προσπάθεια συντήρησης και ανάδειξης του μνημείου. Οι εργασίες διήρκεσαν ως τα μέσα του 2005. Στις 21 Ιουνίου του έτους πραγματοποιήθηκαν τα εγκαίνια.

Ο ναός είναι αφιερωμένος στην Κοίμηση της Θεοτόκου και πανηγυρίζει επί τετραήμερο,14-17 Αυγούστου. Τη δεύτερη Κυριακή του Μαρτίου εορτάζεται η επανεύρεση και επανενθρόνιση της Εικόνας της Παναγίας που είχε κλαπεί το Μάρτιο του 1975. Γιορτάζει επίσης την Τρίτη του Πάσχα, τη Δεύτερη των Χριστουγέννων και την ημέρα της Υπαπαντής (2 Φεβρουαρίου). Λιτανείες της Εικόνας έχουμε στις 17 Αυγούστου, τη δεύτερη Κυριακή του Μαρτίου και την Τρίτη ημέρα του Πάσχα. Καθημερινά τελείται Θεία Λειτουργία και εσπερινός.

Την Παναγία της Γουμένισσας έχουν προσκυνήσει ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος (1999), ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών κυρός Χριστόδουλος (1999), ο σημερινός Αρχιεπίσκοπος κκ Ιερώνυμος, Ιεράρχες, ο τ. Πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας Κ. Στεφανόπουλος, Πρωθυπουργοί, Υπουργοί, Αρχηγοί πολιτικών κομμάτων, πολιτικοί και πλήθος πιστών από όλη την Ελλάδα και το εξωτερικό.

Για την Παναγία Γουμενίσσης έχουν συγγράψει, ακολουθία και παρακλητικό κανόνα (1979) ο μεγάλος υμνογράφος της Εκκλησίας Όσιος Γεράσιμος Μικραγιαννανίτης, απολυτίκιο ο Μητροπολίτης Γουμενίσσης κκ Δημήτριος. Αυτοτελείς εργασίες για τον ναό και την ιστορία του συνέγραψαν ο Μητροπολίτης κκ Δημήτριος (1992, 2000), ο οδοντίατρος Δημήτριος Λάμπρου (1975), συλλογική εργασία οι + Ιωάννης Αλτίκης, Δημήτριος Λάμπρου, Χρήστος Ίντος), έκδοση Ι. Προσκυνήματος Παναγίας Γουμενίσσης (1980), και Χρήστος Ίντος (2007). Σχετικά άρθρα και μελετήματα φιλοξενήθηκαν στον ημερήσιο και περιοδικό τύπο, σε επιστημονικές εκδόσεις κλπ.

Εκτός από το θρησκευτικό πανηγύρι του Δεκαπενταύγουστου στη Γουμένισσα κατά τη διάρκειά του πάντα τελούνταν εκδηλώσεις πολιτιστικού και αθλητικού ενδιαφέροντος. Από το 1975 θεσμοθετήθηκαν από τον τοπικό Πολιτιστικό Σύλλογο “ΟΙ ΠΑΙΟΝΕΣ” με την επωνυμία “ΘΕΟΤΟΚΕΙΑ”. Με την πάροδο των ετών έγιναν υπόθεση όλων των τοπικών πολιτιστικών, κοινωνικών, αθλητικών φορέων και του τοπικού Δήμου.

Το τριήμερο πανηγύρι του (15-17 Αυγούστου) συγκέντρωνε και συγκεντρώνει πλήθος προσκυνητών και γίνεται αιτία και για την παρουσίαση της πλούσιας τοπικής πολιτιστικής δραστηριότητας των φορέων της κωμόπολης και της περιοχής. Ήδη τα “ΘΕΟΤΟΚΕΙΑ” φέτος, το 2026, συμπλήρωσαν πενήντα (50) χρόνια διοργάνωσης. Δεν πραγματοποιήθηκαν δύο συνεχόμενες χρονιές εξ αιτίας της πανδημίας.

Η Παναγία Γουμενίσσης βοηθός και προστάτης όλων!
Καλό Δεκαπενταύγουστο και Χρόνια Πολλά!

Χρήστος Π. Ίντος