Γεώργιος Δ.Τσαντάκης: 19η Μαΐου ημέρα μνήμης της γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου».

Γράφει ο Γεώργιος Δ.Τσαντάκης

Η λέξη γενοκτονία είναι ελληνογενής όρος (γένος+κτονία<κτείνω φονεύω) και σημαίνει τη συστηματική και ολοκληρωτική εξόντωση φυλής ή έθνους (Μπαμπινιώτης, 1998, σ.414).

Ο όρος γενοκτονία δημιουργήθηκε το 1944 από τον Πολωνοεβραίο νομικό Ραφαέλ Λέμκιν (Raphael Lemkin‎‎, 1900-1959) καθηγητή του Πανεπιστημίου του Γέιλ (Yale University) για να περιγράψει το έγκλημα της μαζικής εξόντωσης των Εβραίων από τους Ναζί κατά τη διάρκεια του Δεύτερου παγκοσμίου πολέμου (1939-1945). Με θεμέλιο, λοιπόν, διατάξεις κυρίως του άρθρου 2 της Οικουμενικής Διακήρυξης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου από τον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών (Ο.Η.Ε.) τον Δεκέμβριο του 1948, ο όρος αυτός αργότερα ενσωματώθηκε στο Διεθνές Ποινικό Δίκαιο (Δ.Π.Δ.) λαμβάνοντας νομική υπόσταση για τις τέσσερις κατηγορίες διεθνών εγκλημάτων, όπως η γενοκτονία, τα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, τα εγκλήματα πολέμου και το έγκλημα της επίθεσης (Τσαντάκης, 2022, σ.1).

Η γενοκτονία, λοιπόν, των Ελλήνων του Πόντου αναφέρεται σε βίαιες ενέργειες εναντίον ελληνικών πληθυσμών στην περιοχή του Πόντου που οργανώθηκαν από το κίνημα των Νεότουρκων αλλά και των εθνικιστών του στρατιωτικού επιθεωρητή των Ανατολικών Επαρχιών Μουσταφά Κεμάλ (Mustafa Kemal, 1881-1938) κατά την περίοδο 1914–1923. Ο διωγμός των Ελλήνων του Πόντου εκδηλώθηκε σε τρεις φάσεις:

1. Ο πρώτος διωγμός ξεκίνησε με την έναρξη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου (1914) έως την κατάληψη της Τραπεζούντας (Τραπεζοῦς στην αρχαιότητα, αποικία των Μιλησίων, 756 π.Χ.) από τον ρωσικό στρατό (1916). Όταν τον Φεβρουάριο του 1918 ο ρωσικός στρατός εγκατέλειψε την Τραπεζούντα, τότε η περιοχή ξαναπέρασε στην κατοχή των Νεότουρκων.
2. Ο δεύτερος διωγμός των Ελλήνων του Πόντου (1918-1922) αποτέλεσε την πιο βίαιη φάση της γενοκτονίας των Ποντίων από το κίνημα των Νεοτούρκων και συνεχίστηκε από τους Κεμαλικούς, με σκοπό την πλήρη εξόντωση ή εκδίωξη του ελληνικού πληθυσμού από τις πατρογονικές του εστίες.
3. Ο τρίτος διωγμός ολοκληρώθηκε στις 30 Ιανουρίου 1923 στη Λοζάνη της Ελβετίας με την υπογραφή από τους Έλληνες και Τούρκους εκπροσώπους της Σύμβασης περί υποχρωτικής ανταλλαγής των ελληνικών και τουρκικών (μουσουλμανικών) πληθυσμών. Όλα τα γεγονότα συνέβαλαν στην εξαφάνιση των ελληνικών κοινοτήτων από την περιοχή στην οποία διαβιούσαν για 2.800 έτη. Οι αξιόλογες αποικίες των Ελλήνων του δεύτερου αποικισμού (8^ος-6^ος αι. π.Χ.) στην ευρύτερη περιοχή του Εύξεινου Πόντου όπως Σινώπη, Τραπεζούντα, Αμάσεια, Αμισός (Σαμψούντα), Αργυρούπόλη, Κερασούντα, Σεβάστεια, Νικόπολη κ.ά., βαθμιαία εξελίχθηκαν σε σπουδαία πνευματικά, εκπαιδευτικά, πολιτιστικά και οικονομικά κέντρα του Ελληνισμού.

Στο σημείο αυτό θα επιχειρήσουμε να σταχυολογήσουμε βασικά σημεία του υπομνήματος που κατέθεσε στον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών (Ο.Η.Ε.) το 1998 η Πανελλήνια Ομοσπονδία Ποντιακών Σωματείων:

1. Στις 19 Μαΐου του 1919 με εντολή του Σουλτάνου της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας Μωάμεθ ΣΤ΄ (1861-1926) ο Μουσταφά Κεμάλ αποβιβάζεται στη Σαμψούντα (᾿Αμισός στην αρχαιότητα, αποικία των Μιλησίων, 8^ος αι. π.Χ.) και ξεκινά η δεύτερη φάση της γενοκτονίας. Στις 29 Μαϊου, ο Κεμάλ ανέθεσε σε μια εγκληματική προσωπικότητα τον Λαζό Τοπάλ Οσμάν την επιχείρηση για τη διενέργεια μαζικών επιχειρήσεων κατά του τοπικού πληθυσμού. Στο πλαίσιο αυτό, πραγματοποιήθηκαν οι σφαγές και οι εκτοπίσεις των Ελλήνων στη Σαμψούντα και σε 394 χωριά της περιοχής. Σχετικές αναφορές για τις πράξεις αυτές έχουν καταγραφεί από το ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών, καθώς και από τον Αμερικανό πρέσβη Χένρυ Μοργκεντάου (Henry Morgenthau‎‎, 1856–1946).
2. Οι μέθοδοι και τα μέσα που χρησιμοποιήθηκαν από την οθωμανική διοίκηση για να εξοντώσουν τον ποντιακό ελληνισμό είναι αδιανόητα: Επιστράτευση και εξόντωση των νέων, τάγματα εργασίας στα οποία άνδρες άνω των 45 ετών που δεν στρατεύονταν έχασαν τη ζωή τους από κακουχίες, πείνα και μεταδοτικές ασθένειες.
3. Εξορίες, φυλακίσεις, σφαγές, κρεμάλες, πυρπολύσεις, βιασμοί, παιδομάζωμα. Το 1921 πρόκριτοι, έμποροι, γιατροί, εκπαιδευτικοί, διανοούμενοι των Ελλήνων του Πόντου οδηγήθηκαν στις φυλακές της Αμάσειας και με στημένες δίκες καταδικάστηκαν και απαγχονίστηκαν στην πλατεία της πόλης. Η εξόντωση των Ελλήνων θα ήταν ίσως μεγαλύτερη αν δεν είχαν αναπτυχθεί τα αντάρτικα σώματα, τα οποία προστάτευσαν τμήμα του πληθυσμού με μετακινήσεις σε ορεινούς σχηματισμούς.
4. Οι σφαγές των Ελλήνων του Πόντου δεν προέρχονταν από εθνικό ή θρησκευτικό φανατισμό άτακτων μαζών, αλλά με συστηματική και οργανωμένη γενοκτονία κυρίως από τις κεμαλικές αρχές. Έτσι, η μεθοδευμένη εξόντωση των Ελλήνων του Πόντου από τους Νεότουρκους την περίοδο 1916-1923 είχε ως αποτέλεσμα από τους 697.000 Πόντιους που ζούσαν το 1913 στον Πόντο περισσότεροι από 353.000 θανατώθηκαν μέχρι το 1923 από τους Νεότουρκους και τους Κεμαλικούς στις πόλεις και τα χωριά, με εξορίες, φυλακίσεις και τα τάγματα εργασίας (Καϊσίδης, 2006, σσ.42-43, Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, 1978, σ.102, Σκουλάτος κ.ά., 2005, σσ.253-254, Πάπαρη, 2007, σσ.460-467).

Ο αριθμός των θυμάτων σύμφωνα με τις περισσότερες ελληνικές αλλά και ξένες πηγές υπολογίζεται πάνω από 300.000, ενώ το Κεντρικό Συμβούλιο Ποντίων στη Μαύρη Βίβλο αναφέρεται σε 353.000 θύματα. Όσοι κατόρθωσαν να ξεφύγουν από το μένος των Οθωμανών κατέφυγαν στον Άνω Πόντο (πρώην Ε.Σ.Σ.Δ.), ενώ μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922 μετακινήθηκαν ως πρόσφυγες στην Ελλάδα περίπου 400.000. Οι πρόσφυγες Έλληνες του Πόντου με τις γνώσεις, τις αξίες και την εργατικότητά τους συνέβαλαν στην οικονομική, κοινωνική και πολιτιστική ανόρθωση του ελληνικού κράτους και επιπλέον άλλαξαν τις πληθυσμιακές ισορροπίες σε Μακεδονία και Θράκη.

Τα κρατικά αρχεία πολλών χωρών εμπεριέχουν πλήθος μαρτυριών για τις δολοφονίες και τους διωγμούς που διαπράχθηκαν κατά των Ποντίων κατοίκων της οθωμανικής αυτοκρατορίας, κάτι που συνέβη παράλληλα και με διώξεις ή και για πολλούς γενοκτονίες σε βάρος και άλλων πληθυσμών, δηλαδή των Αρμενίων και των Ασσυρίων, με αποτέλεσμα ορισμένοι ερευνητές να θεωρήσουν τις επιμέρους διώξεις ως τμήματα μιας ενιαίας πολιτικής εναντίον των Ελλήνων της Ανατολής ή γενικότερα των χριστιανών της Μικράς Ασίας, καθώς η γενοκτονία αυτή πραγματοποιήθηκε παράλληλα με γενοκτονίες εις βάρος και άλλων πληθυσμών (Τσαντάκης, 2022, σ.2).

Έτσι, η Ελλάδα, έχοντας εκτιμήσει το πελώριο πνευματικό έργο του Ελληνισμού της Μικράς Ασίας και της Ανατολικής Θράκης, καθιέρωσε νομοθετικά:

1. Τη 19η Μαΐου ως ημέρα μνήμης της γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου (Ν. 2193/1994)

και με το Π.Δ. 99/1994 καθορίστηκε με λεπτομέρεια το περιεχόμενο των εκδηλώσεων της ημέρας αυτής.

2. Τη 14η Σεπτεμβρίου ως ημέρας εθνικής μνήμης της γενοκτονίας των Ελλήνων της Μικράς Ασίας από το Τουρκικό κράτος (Ν. 2645/1998).
3. Την 6^η Απριλίου ως ημέρας Θρακικού Ελληνισμού (Άρθρο 48, Ν. 4954/2022).

Τέλος, η Ελλάδα διεξάγει εκστρατεία για τη διεθνή αναγνώριση της γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου. Πέρα από το ελληνικό κράτος έχουν αναγνωρίσει τη 19η Μαΐου ως ημέρα μνήμης της γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου κράτη και πόλεις:

1. Η Κύπρος ήταν η πρώτη χώρα που αναγνώρισε τη γενοκτονία μετά την Ελλάδα, με απόφαση της Βουλής των Αντιπροσώπων στις 19 Μαΐου 1994 και έκτοτε τιμά τη μνήμη των θυμάτων.
2. Κράτη: Αρμενία, Σουηδία, Αυστρία, Ολλανδία.
3. Πολιτείες των Η.Π.Α., Νέα Υόρκη, Νιου Τζέρσεϊ, Κολούμπια, Νότια Καρολίνα, Τζόρτζια, Πενσυλβάνια, Ρόουντ Άιλαντ, Καλιφόρνια, Φλόριντα, Κλίβελαντ, Ιντιάνα, Ν. Ντακότα, Δ. Βιρτζίνια.
4. Αυστραλία, Η Βουλή της Νότιας Αυστραλίας, καθώς και η Γερουσία της πολιτείας της Νότιας Ουαλίας.
5. Καναδάς, Πόλεις: Τορόντο, Οττάβα, Μόντρεαλ, Βανκούβερ, Λασάλ και Ρεγγίνα, ενώ ο Καναδάς ως κράτος δεν αναγνωρίζει επίσημα τη γενοκτονία (pontosnews, 03-05-2026).

Ελληνική βιβλιογραφία

Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ.ΙΕ, εκδ. Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα, 1978.

Καϊσίδης, Π., Το έπος των Ποντίων. Οι Πόντιοι από την αρχαιότητα έως σήμερα, εκδ. Ιδιωτική, Θεσσαλονίκη, 2006.

Μπαμπινιώτης, Γ., Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας, εκδ. Κέντρο Λεξικολογίας, Αθήνα, 1998.

Πάπαρη, Κ., Θέματα Νεοελληνικής Ιστορίας, εκδ. Σαββάλας, Αθήνα, 2007.

Σκουλάτος, Β., Δημακόπουλος, Ν. και Κόνδης, Σ., Ιστορία Νεότερη και Σύγχρονη, τ. Β΄, Γ΄ Ενιαίου Λυκείου, εκδ. Ο.Ε.Δ.Β., Αθήνα, 2005.

Τσαντάκης, Δ. Γ., 19^η Μαΐου ημέρα μνήμης της γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου, Ημερίδα σχολικών μονάδων, Καλαμαριά, 2022.