Γεώργιος Δ. Τσαντάκης: Συνέπειες της Μικρασιατικής καταστροφής

Στις 13 Αυγούστου 1922 (π.η.) ο οθωμανικός στρατός, υπό την ηγεσία του Μουσταφά Κεμάλ (Mustafa Kemal, 1881-1938), εξαπέλυσε τη μεγάλη αντεπίθεση κατά των ελληνικών θέσεων στη Μικρά Ασία, σηματοδοτώντας την αρχή του τέλους για τη Μικρασιατική εκστρατεία και στις 27 Αυγούστου 1922 (π.η.) οι επιτιθέμενοι εισήλθαν στην ιστορική και καλαίσθητη Σμύρνη, αποικία των Αιολέων στα μέσα του 10^ου αιώνα π.Χ.

Οι ολέθριες επιλογές της πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας της Ελλάδας από τον Νοέμβριο του 1920 έως τον Αύγουστο του 1922 (επάνοδος του έκπτωτου γερμανόφιλου βασιλά Κωνσταντίνου Α΄ (1868-1923) και αλυσιτελής επέκταση των επιχειρήσεων του ελληνικού στρατού πέραν της Ζώνης της Σμύρνης) έδωσαν τη δυνατότητα στην κυρίαρχη στρατοκρατική τάξη των Νεοτούρκων, ως εθνικιστικό κεμαλικό κίνημα, να υλοποιήσει τους στόχους της, αφού κατόρθωσε να υπερισχύσει του ελληνικού στρατού, να ολοκληρώσει τη γενοκτονία του γηγενούς ελληνικού πληθυσμού, να επικρατήσει στο μεγαλύτερο μέρος της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, να εδραιώσει την εθνικιστική ιδεολογία σε βάρος του Ισλάμ και να επιχειρήσει τελικά τη βίαιη μετατροπή των μουσουλμάνων πιστών σε εθνικά Τούρκους υπηκόους.

Η Μικρασιατική καταστροφή θεωρείται η μεγαλύτερη συμφορά του Νεότερου Ελληνισμού. Με τη Συμβάση περί Ανταλλαγής των Ελληνικών και Τουρκικών Πληθυσμών (30 Ιανουαρίου 1923) και τη Συνθήκη Ειρήνης της Λοζάνης (24 Ιουλίου 1923) ο Ελληνισμός της Μικράς Ασίας (Ιωνία, Πόντος, Καππαδοκία) και της Ανατολικής Θράκης (Αδριανούπολη, Κωνσταντινούπολη, Ηράκλεια, Ραιδεστός) εξοστρακίστηκε από την ευρύτερη Ανατολή, μία κυψέλη πνευματικού πολιτισμού πλέον των 3.100 ετών. Εκατοντάδες χιλιάδες Έλληνες και Αρμένιοι χριστιανοί εξοντώθηκαν και οι διασωθέντες κατέφυγαν πάμφτωχοι ως πρόσφυγες στην Ελλάδα, εγκαταλείποντας δημιουργήματα τεράστιου πνευματικού πολιτισμού και ανεκτίμητες περιουσίες.

Η άφιξη και εγκατάσταση των προσφύγων στην Ελλάδα επηρέασε βαθιά κάθε μορφή της κοινωνικής, οικονομικής, πολιτικής και πολιτιστικής ζωής. Οι συντηρητικές και κλειστές αστικές και αγροτικές κοινωνίες των αυτοχθόνων ήρθαν σε επαφή με νέες αξίες και συνήθειες, πολλές από τις οποίες δεν ήταν σε θέση να αποδεχτούν.

Με αφορμή την προσέγγιση αυτή επιβάλλεται να αναφέρουμε ότι η Μικρά Ασία αποτέλεσε κοιτίδα του ελληνικού και παγκόσμιου πνευματικού πολιτισμού, λειτουργώντας ως γέφυρα Ανατολής και Δύσης. Εκεί κατά τη διάρκεια του Α΄ αποικισμού οι Ίωνες, Αιολείς και Δωριείς (10^ος-8^ος αι. π.Χ.) μετανάστευσαν από την Ελλάδα στα παράλια της μικρασιατικής ακτής, ιδρύοντας σπουδαίες πόλεις (Σμύρνη, Έφεσος, Μίλητος, Πριήνη, Φώκαια, Πέργαμος, Αλικαρνασσός κ.ά.) και ακολούθως στη διάρκεια του Β΄ αποικισμού (7^ος-6^ος αι. π.Χ.) οι πόλεις αυτές ίδρυσαν άλλες πολιτείες στις περιοχές του Ευξείνου Πόντου και της Προποντίδας (Σινώπη, Κερασούντα, Αμισός, Τραπεζούντα, Αμάσεια, Μεσημβρία, Απολλωνία, Βυζάντιο, Σηλυβρία, Ηράκλεια κ.ά.), οι οποίες εξελίχθηκαν σε αξιόλογα κέντρα γραμμάτων, τεχνών, φιλοσοφίας, επιστημών, εκπαίδευσης, θεμελιώνοντας έναν γιγαντιαίο πνευματικό πολιτισμό που έλαμψε παράλληλα με αυτόν της μητροπολιτικής Ελλάδας.

Εκεί γεννήθηκε ο Όμηρος (9^ος-8^ος αι. π.Χ.) ο ποιητής των δύο επών της Ιλιάδας και της Οδύσσειας. Εκεί οι Έλληνες το δεύτερο μισό του 8^ου αιώνα π.Χ. δημιούργησαν το φωνηεντικό ελληνικό αλφάβητο, το οποίο αποτέλεσε τον πυλώνα για τη θεμελίωση του λατινικού (26 γράμματα) και του κυριλλικού (33 γράμματα) αλφαβήτου.

Εκεί στην Πριήνη της Ιωνίας έζησε ο σπουδαίος ποιητής και ρήτορας Βίας (600-530 π.Χ.), ένας από τους επτά σοφούς της αρχαίας Ελλάδας.

Εκεί τον 6ο αιώνα π.Χ. επινοήθηκαν τα πρώτα φιλοσοφικά ερωτήματα των Ιώνων φιλοσόφων (Θαλής, Ηράκλειτος, Αναξίμανδρος, Αναξιμένης, Αναξαγόρας, Ξενοφάνης) για τη δημιουργία του φυσικού κόσμου. Είναι αυτοί που σηματοδότησαν τη στροφή της σκέψης από τον μύθο στον λόγο. Πιο νότια στην Αλικαρνασσό γεννήθηκε ο πατέρας της ιστορίας Ηροδότος (484–425 π.Χ.).

Εκεί κατά την ελληνιστική περίοδο (323-30 π.Χ.) οι Σελευκίδες (312-63 π.Χ.), διάδοχοι του Μεγάλου Αλέξανδρου (356-323 π.Χ.), ίδρυσαν τα βασίλεια της Βιθυνίας, της Καππαδοκίας, της Περγάμου, του Πόντου, της Κιλικίας και καθιέρωσαν την κοινή ελληνική γλώσσα, η οποία μορφοποιήθηκε με θεμέλιο την αττική διάλεκτο και κυριάρχησε ευρέως για αιώνες στην Ανατολή. Εκεί στην Πέργη της Παμφυλίας, πόλη κοντά στην Αττάλεια, γεννήθηκε ο διαπρεπής μαθηματικός, γεωμέτρης και αστρονόμος Απολλώνιος (περ. 260-190 π.Χ.). Στη Νίκαια της Βιθυνίας γεννήθηκε ο Ίππαρχος (190-120 π.Χ.) αστρονόμος, γεωγράφος και μαθηματικός.

Εκεί τη Ρωμαϊκή εποχή (146 π.Χ.-330 μ.Χ.) έζησε ο Στράβων (63 π.Χ.-24 μ.Χ.) από την Αμάσεια του Πόντου, γεωγράφος, φιλόσοφος και ιστορικός.

Μετά τη Ρωμαϊκή εποχή η Μικρά Ασία και η Ανατολική Θράκη αποτέλεσαν τη σπονδυλική στήλη της χιλιόχρονης Βυζαντινής Αυτοκρατορίας (330-1453), λίκνο του Ελληνοβυζαντινού πολιτισμού και της Ορθοδοξίας. Εκεί τον 4^ο αιώνα έζησαν και δίδαξαν οι επιφανείς Πατέρες της Εκκλησίας, ο Βασίλειος ο Μέγας, ο Γρηγόριος ο Θεολόγος κι ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος, οι οποίοι πέτυχαν την αυθεντική ένωση της αρχαίας ελληνικής γραμματείας και της βιβλικής γραμματείας, θεμελιώνοντας τη δογματική διδασκαλία της ορθόδοξης πίστης.

Έτσι, η Ελλάδα, έχοντας εκτιμήσει τον τεράστιο πνευματικό πολιτισμό του Ελληνισμού της Μικράς Ασίας και της Ανατολικής Θράκης, καθιέρωσε νομοθετικά:

1. Τη 19η Μαΐου ως ημέρα μνήμης της γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου (Ν. 2193/1994).
2. Τη 14η Σεπτεμβρίου ως ημέρας εθνικής μνήμης της γενοκτονίας των Ελλήνων της Μικράς Ασίας από το Τουρκικό κράτος (Ν. 2645/1998).
3. Την 6^η Απριλίου ως ημέρας Θρακικού Ελληνισμού (Άρθρο 48, Ν. 4954/2022).

Ελληνική βιβλιογραφία

Γενικά Αρχεία του Κράτους (Γ.Α.Κ.), Αθήνα.

Εθνικό Τυπογραφείο, Νόμοι, Διατάγματα, Προεδρικά Διατάγματα, Αποφάσεις, Εγκύκλιοι, Αθήνα, 2026.

Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ.ΙΕ, εκδ. Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα, 1978.

Κατσουλάκος, Θ., Κοκκορού–Αλευρά, Γ. και Σκουλάτος, Β., Αρχαία Ιστορία Α΄ Γυμνασίου, εκδ. Ι.Τ.Υ.Ε. «Διόφαντος», Αθήνα, 2017.

Πάπαρη, Κ., Θέματα Νεοελληνικής Ιστορίας, εκδ. Σαββάλας, Αθήνα, 2007.

Σκουλάτος, Β., Δημακόπουλος, Ν. και Κόνδης, Σ., Ιστορία Νεότερη και Σύγχρονη, τ.Β΄, Γ΄ Ενιαίου Λυκείου, εκδ. Ο.Ε.Δ.Β., Αθήνα, 2005.

*Συγγραφέας-Εκπαιδευτικός