Μάχη και απελευθέρωση της Δοϊράνης (23.6.1913) Μαρτυρία του Κρώφορδ Πράις (Τάιμς Λονδίνου)
Γράφει ο Χρήστος Π. Ίντος
Μετά τη μάχη και την απελευθέρωση του Κιλκίς (19-21.6.1913 π. ημ.) από τον Ελληνικό Στρατό ακολούθησε η μάχη και η απελευθέρωση της Δοϊράνης (23.6.1913) από τις δυνάμεις των ελληνικών μεραρχιών 3ης, 10ης και με τη συνδρομή της 2ης. Η κατάληψη της Δοϊράνης ήταν μεγάλη νίκη για τους Έλληνες. Κατέλαβαν τον τόπο όπου είχε τις αποθήκες εφοδιασμού ο βουλγαρικός στρατός. Περιήλθαν στα χέρια των Ελλήνων πολλά εφόδια, τρόφιμα και πολεμικό υλικό. Οπισθοχωρώντας οι Βούλγαροι πήραν όμηρο τον επιχώριο Μητροπολίτη Πολυανής Φώτιο Παγιώτα και τριάντα προκρίτους της πόλης της Δοϊράνης. Το γεγονός προκάλεσε ανησυχία και η Ελλάδα διαμαρτυρήθηκε στις Μεγάλες Δυνάμεις. Απαιτούσε να τηρηθούν οι διεθνείς κανόνες περί αιχμαλώτων. Αυτό θα έκαμνε και η ίδια για τους 5.000 Βούλγαρους αιχμαλώτους που παραδόθηκαν ή συνελήφθησαν κατά τη μάχη.
“…Ο Αρχιστράτηγος Βασιλεύς, εισήλθε θριαμβευτής εις Δοϊράνην την 10ην πρωινήν της επομένης της αλώσεώς της. Γενόμενος ενθουσιωδώς δεκτός και αποθεούμενος υπό των κατοίκων. Αι παρθένοι της Δοϊράνης έρρανον αυτόν δια ρόδων, δάκρυα δε χαράς και υπερτάτων συγκινήσεων έρρεον από πάντων τους οφθαλμούς επί τη ελευθερώσει των. Η πόλις είχε φωταγωγηθεί, πανηγυρίζουσα καθ΄ όλην την νύκταν εκείνην. Ο δε Βασιλεύς διανυκτερεύσας εν τω επισκοπικώ μεγάρω, εγκατέστησε το στρατηγείον του εν Δοϊράνη, όθεν διηύθυνεν τας περαιτέρω πολεμικάς πειχειρήσεις….”, (Αμπελάς).
Ο Αρχηγός του Επιτελείου γνωστοποίησε στον Πρωθυπουργό την προέλαση του Στρατού και τη νίκη στη Δοϊράνη με το τηλεγράφημα: “Πρωθυπουργόν Βενιζέλον. Ημέτερος Στρατός, μετά τριημέρους αγώνας εις Κιλκίς, Λαχανάν, Νιγρίταν και Γευγελήν, ανασυνταχθείς εν τάχει, παρά την μεγίστην αυτού κόπωσιν, καταδίωξε κατά πόδας τον εχθρόν, άνευ απωλείας χρόνου. Αι Μεραρχίαι ημών του αριστερού, επιτεθείσαι από χθες εναντίον εχθρού, κατέχοντος ισχυρώς τα προ της Δοϊράνης υψώματα, άτινα είχεν εκ των προτέρων οχυρώσει, ανέτρεψαν σήμερον αυτόν, ώραν 10ην πρωίας. Η Ταξιαρχία Ιππικού, επελάσασα, επέφερεν εις αυτόν αρκετήν φθοράν και μεγάλην αταξίαν.
Σιδηρ. Σταθμός Κιλκίς 23-6-1913.
Αρχηγός Επιτελείου, Δούσμανης”.
Αυτόπτης μάρτυρας των γεγονότων ο τότε ανταποκριτής της εφημερίδας Τάιμς του Λονδίνου Κρώφορδ Πράις για μετά τη μάχη εικόνα της περιοχής μας ανέφερε: Οι προσβάσεις προς την πόλη ήταν σπαρμένες με διάφορα είδη στρατιωτικών εξαρτήσεων, τα οποία εγκατέλειψαν οι αντίπαλοι στρατιώτες για να διευκολυνθεί η φυγή τους. Τα βουνά και οι πεδιάδες, που τις διέκοπταν τα χαρακώματα καλύπτονταν από άταφα σώματα εκτεθειμένα στον καυτό ήλιο. Κατά μήκος της σιδηροδρομικής γραμμής ήταν σπαρμένοι χιλιάδες κάλυκες, πράγμα που δείχνει τη σφοδρότητα της μάχης και την αντίσταση των Βουλγάρων. Στο σταθμό εγκαταλείφθηκαν εκατοντάδες τόνου προμηθειών…… Η περιοχή είχε μετατραπεί σε αποθήκη του βουλγαρικού στρατού. Εκεί μεταφέρθηκαν από την Αλεξανδρούπολη σχεδόν όλα τα εφόδια, διότι οι Βούλγαροι πίστευαν πως με κάθε τρόπο θα νικήσουν στο Κιλκίς και θα αποκλείσουν τη Θεσσαλονίκη, η οποία τελικά θα παραδίδονταν στα χέρια τους.
Η Δοϊράνη ήταν μια άσχημη εικόνα σε ένα ωραίο πλαίσιο. Η μεγάλη γαλήνια λίμνη αναπαύονταν μέσα σε ένα αμφιθέατρο από λόφους, στα πρανή των οποίων υπάρχουν πολλά μικρά χωριά που είχαν μετατραπεί σε καπνίζοντα ερείπια. “… Επί της μεσημβρινής κορυφής ευρίσκεται αυτή η Δοϊράνη – αποτελούσα ειδεχθή αντίθεσιν προς την περιβάλλουσαν Άλπειον σκηνογραφίαν, την οποίαν καταισχύνει. Οιονεί εκδηλών σεβασμόν προς το καλλιτεχνικόν αίσθημα, ο σιδηρόδρομος εγκαταλείπει την πόλιν προς τ΄ αριστερά και προσεγγίζει προς τον παραλίμνιον σταθμόν επί της ανατολικής όχθης. …. Το σλαυικόν όνομα, δια του οποίου είχεν επιγραφή το Σταθμαρχείον, διαφαίνεται ακόμη κάτω από το πρώτον επίχρισμα της ασβέστου, οι πελώριοι τοίχοι των βουλγαρικών αποθηκών απέκλειον την θέαν της λίμνης, εκατοντάδες Βουλγάρων αιχμαλώτων ανέμενον την μεταφοράν των εις Θεσσαλονίκης, και σωροί εχθρικών τυφεκίων, τα οποία είχον παύσει το φυσικόν των κακκάρισμα, απέκειντο επί του εδάφους…”. (Κρώφορντ Πράις, Οι Βαλκανικοί Αγώνες, πολιτική και στρατιωτική ιστορία των εν Μακεδονία Βαλκανικών Πολέμων, Αθήνα 1984, πρώτη έκδοση 1914).
Κατά τη μάχη της Δοϊράνης τέθηκαν εκτός μάχης 967 Έλληνες αξιωματικοί και οπλίτες, νεκροί και τραυματίες. 821 της 3ης Μεραρχίας και 146 της 10ης. Ο Ελληνικός Στρατός θα συνεχίσει την θριαμβευτική του πορεία προς τη Σρώμνιτσα και την κοιλάδα του Στρυμόνα (Κρέσνα). Μετά τη λήξη των Βαλκανικών Πολέμων με τη Συνθήκη του Βουκουρεστίου (28.7.1913) που ορίστηκαν τα βόρεια σύνορα της Ελλάδας η Δοϊράνη και η Στρώμνιτσα έμειναν εκτός αυτών προς μεγάλη απελπισία και δοκιμασία των Ελλήνων κατοίκων τους. Ωστόσο η έκταση της Ελλάδας διπλασιάστηκε, από 63.210 τχ σε 120.308. Ο πληθυσμός από 2.631.952 σε 4.718.221 κατοίκους.
