ΓΙΑ ΤΟ ΚΙΛΚΙΣ ΚΑΙ ΤΗΝ ΟΜΩΝΥΜΗ ΜΑΧΗ (19 – 21 Ιουνίου 1913)

Σκίτσο του ζωγράφου Ν. Φερεκείδη (1862-1929) με τίτλο Μπροστά στο Κιλκίς, περιοδικό ΠΑΝΑΘΗΝΑΙΑ του 1914

Γράφει ο Χρήστος Π. Ίντος

Α. “Ζητούμεν τον ποιητήν που θα τραγουδήση τα μεγάλα έργα, τα αληθινά θαύματα, που έλαμψαν μέσα από τους καπνούς του πολέμου. Όμως, ο στίχος, όσο μεγάλος και αν είναι, παραμένει, στίχος. Είναι έργον του ανθρώπου και είναι αδύνατον να χωρέση την φωτεινή τεθλασμένη του κεραυνού, την μεγαλειώδη τρεμούλα ενός σεισμού, τα κρυστάλλινα φώτα των άστρων. Αυτά έμειναν προνόμιον της φύσεως. Το χέρι του ανθρώπου δεν φθάνει για να τα αρπάξη. Ποιος λοιπόν ποιητής θα τα τραγουδήσει; Εκεί επάνω στα άγνωστα και ξένα ως χθες μέρη, το Κιλκίς, η Δοϊράνη, το ύψωμα 605, οι βράχοι και τα χώματα, που εκλονίσθησαν εκ βάθρων από τους σεισμούς και τους κεραυνούς που εγεννούσε γύρω της η ελληνική ορμή, ο μακεδονικός αιθήρ, που ανεταράχθη από την αγρίαν αρμονίαν της ιαχής του νικητού, του στεναγμού του πληγωμένου και της δαγκωμένης κραυγής του ηττημένου, ορίστε οι καλύτεροι τραγουδισταί του μεγάλου αγώνος. Εποτίσθησαν από αίμα και επλημμύρισαν από φρίκην. Εκεί όμως θα ανθίσουν μεθαύριον τα ωραιότερα λουλούδια, τα λουλούδια των θρύλων. Κάθε ημέρα που επέρασεν εκεί πάνω ήτο και ένα έπος, κάθε κίνημα θεία αποκάλυψης, κάθε λόγος θρησκεία. Μία απέραντη και ζωντανή Ιλιάς, ένας ατέλειωτος Ακριτικός κύκλος γράφεται εις τους μακεδονικούς κάμπους. Οι μικροί στρατιώται που εβλέπαμεν εις τους δρόμους των Αθηνών, έγιναν λειτουργοί της θείας οργής, τρικυμία που συνεπαίρνει το παν εις το πέρασμά της. Η λόγχη λαμπάδα, το τσαρούχι του ευζώνου φτερούγα αετού…..”.

Από το περιοδικό ΠΑΝΑΘΗΝΑΙΑ, 1914

Αυτά έγραφε στο κύριο άρθρο του με τίτλο “ΗΡΩΩΝ ΑΙΜΑ” το περιοδικό “ΠΑΝΑΘΗΝΑΙΑ”, τον Ιούνιο του 1913, σ. 67, λίγες ημέρες μετά τη θρυλική μάχη. Το κείμενο είναι ύμνος για τον ιερό τόπο του Κιλκίς και για όλους όσοι συμμετείχαν ή έπεσαν στο πεδίο της μεγάλης αναμέτρησης το καλοκαίρι του 1913, στον Β΄ Βαλκανικό Πόλεμο. Μια αναμέτρηση από την έκβαση της οποίας διασώθηκε από τους Έλληνες η Θεσσαλονίκη, κατοχυρώθηκε η απελευθέρωση της Μακεδονίας και χαράχθηκαν με τη Συνθήκη του Βουκουρεστίου (28 Ιουλίου/10 Αυγούστου 1913), τα βόρεια σύνορα της Πατρίδας μας.

Β. Αυτόπτης μάρτυς των γεγονότων, ο Δ. Καλλιμάχου, γραμματέας του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας και Ιεροκήρυκας της Ε΄ Ελληνικής Μεραρχίας που πήρε μέρος στα γεγονότα, μεταξύ των πολλών άλλων έγραψε στην εφημερίδα “ΑΚΡΟΠΟΛΙΣ” στις 18.9.1913, σε σειρά δημοσιευμάτων του για την ηρωική πορεία του Ελληνικού Στρατού στη Μακεδονία τότε. Τίτλος του συγκεκριμένου άρθρου “Η ΛΙΜΝΗ ΠΟΥ ΚΑΙΕΤΑΙ”:

“….. Μέσα εις την μαινομένην ηφαιστειογενή εκείνην ζώνην του λυσσαλέου πύρινου καταβρέγματος οι χαλύβδινοι άνδρες προχωρούν σαν μυθικοί ήρωες με τραγούδια, βαδίζουν ατάραχοι ζητωκραυγάζοντες υπέρ του μεγαλείου της Πατρίδος. Εκείνη η μικρή λίμνη Ατς Γκιορ (σημερινή Πικρολίμνη Κιλκίς) πλησίον της οποίας ετελείτο η φρικαλιωτέρα πολεμική λειτουργία των νεωτέρων χρόνων, η σιγαλή ασπρένια λιμνούλα επί ημίσειαν ώραν ευρεθείσα εις την διάκρισιν των μηχανών της κολάσεως έπαθε συμφοράς όσας ούτε ο Ελλήσποντος που αλυσόδεσε και εμαστίγωσεν ο Πέρσης Βασιλεύς.….

Η λίμνη Πικρολίμνη

Έβραζε καιομένη η λίμνη. Σίφωνες υπερύψηλοι, κατακερματιζόμενοι εις πίδακας, επάνω εις τους αφρούς των οποίων απελύοντο τα χρώματα της ίριδος, υγρόν ηφαίστειον με ρωγμάς και φάραγκας και χώνας ενόμιζες ότι αποτέλουν έναν χορόν δαιμοδιώδη μέσα εις την εκκωφαντικήν συναυλίαν των πυρπολουμένων παφλασμών, της υποχθονίου βοής και των καταιγισμών των αγρίων συμπυρσοκροτήσεων των τηλεβόλων. Μόνον η φαντασία του μεγάλου ποιητού της Κολάσεως ηδύνατο να συλλάβη τοιαύτην μυθικήν εικόνα…”. Ο Καλλιμάχου έγραψε σε άλλο άρθρο του στην ίδια εφημερίδα (21.9.1913), “… το Κιλκίς, όνομα που θα εγείρει ες αεί τον παγκόσμιον θαυμασμόν….”.

Γ. Ο λογοτέχνης Στρατής Μυριβήλης (1892-1969) συμμετείχε σε όλα τα πολεμικά γεγονότα που σημάδεψαν την Ελλάδα στο πρώτο ήμισυ του 20^ου αιώνα. Στους Βαλκανικούς Πολέμους, στον Α΄ Παγκόσμιο, στη Μικρασιατική Εκστρατεία, στον Β΄ Παγκόσμιο. Κατά τη στρατιωτική του θητεία στους πολέμους αυτούς ως εθελοντής, στρατεύσιμος ή επίστρατος γνώρισε πολλά. Ανθρώπους, τόπους, πεδία μαχών, γεγονότα.

Η τεράστια εμπειρία του συνδυασμένη με το συγγραφικό του χάρισμα έδωσαν πολλά λογοτεχνικά έργα. Διηγήματα, μυθιστορήματα, νουβέλες, ταξιδιωτικά, δοκίμια, χρονογραφήματα, ποιήματα. Πολύ γνωστά είναι τα έργα του “Η Ζωή εν τάφω” και  “Η δασκάλα με τα χρυσά μαλλιά”. Το πρώτο αναφέρεται στον Α΄ Παγκόσμιο και το δεύτερο στην Μικρασιατική Εκστρατεία. Με αυτά πήρε θέση στην παγκόσμια αντιπολεμική λογοτεχνία.

Λιγότερο γνωστά είναι  τα διηγήματά του που αναφέρονται στους Βαλκανικούς Πολέμους (1912-1913), στους οποίους πήρε μέρος, νεαρός φοιτητής, ως εθελοντής. Έγραψε: “…Δεκανιά χρονών είμασταν, πρωτοετείς φοιτητές, σκλαβωμένη η πατρίδα μας, όταν τα τύμπανα βούιξαν σαν ορυμαγδός από αλλεπάλληλες βροντές που ολοένα πλησιάζουν, όταν οι σάλπιγγες σπάραξαν τον αέρα της Αττικής με χαλκένιες κραυγές και οι γαλάζιες σημαίες φούσκωναν και πλατάγιαζαν, με κρόσια που έτρεμαν στον ήλιο σαν χρυσή βροχή. Είταν μια διέξοδο για τα νιάτα μας τούτος ο πόλεμος. Ο πρώτος μας πόλεμος… Τραγουδώντας και κλαίγοντας ριχτήκαμε στο ρούφουλά του..”, (Σ. Μυριβήλη, Το κόκκινο βιβλίο, «Το λουλούδι της φωτιάς», Εστία, Αθήνα 1997, σ. 9-10).

Από τις μάχες στις οποίες πήρε μέρος τον σημάδεψε βαθύτατα εκείνη του Κιλκίς, όπου τραυματίστηκε στο αριστερό πόδι από οβίδα πυροβόλου. Σε πολλά από τα διηγήματά του που έχουν ως θέμα τους βαλκανικούς πολέμους αναφέρεται στην πολύνεκρη σύγκρουση του Κιλκίς (“Κιλκίς”, “Το σακί”, “Νικημένος ήρωας”, “Ο τύμβος”, “Φυλάκιο Βήτα – Δύο”). (Έρη Σταυροπούλου, «Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι στην πεζογραφία του Σ. Μυριβήλη», στο “Η Ελλάδα των Βαλκανικών Πολέμων 1910-1914”, ΕΛΙΑ, Αθήνα 1993, σ. 359-376).

Μνημείο Μάχης Κιλκίς

Το διήγημά του “Κιλκίς” ήταν το δεύτερο που έγραψε και δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα “Χαραυγή” της ιδιαίτερης πατρίδας του, της Μυτιλήνης, στις 15 Ιουλίου του 1914. Ο τίτλος παραπέμπει στην ομώνυμη μάχη που ήταν νικηφόρα για τον ελληνικό στρατό, στοίχισε όμως τη ζωή σε πολλές χιλιάδες ανδρών. Περιγραφή της  μάχης δίνει στο  διήγημά του “Ο τύμβος”. Ο ήρωας του έργου, ένας ενθουσιώδης λοχαγός,  εξηγούσε στους νέους στρατιώτες του το μέγεθος της σφαγής: “…. Εφτά χιλιάδες κορμιά (νεκρά)! Μας χτυπούσανε μέσα στον κάμπο, μέσα στο σιταρόκαμπο, ακάλυπτους, χωρίς στηρίγματα, χωρίς στόχο, σχεδόν χωρίς πυροβολικό. Τα πολυβόλα θέριζαν τα στάχια και τις διμοιρίες. Χυθήκαμε με τη λόγχη και τους βγάζαμε από τα χαρακώματα, όπως με το πιρούνι βγάζουν το σαλιγκάρι από τα καυκί του. Τα σιτάρια ώριμα στο θέρο τους, άναψαν από τις οβίδες, κ΄ οι λαβωμένοι μας καιγόντανε ζωντανοί….”. (Στρ. Μυριβήλη, Το πράσινο βιβλίο, «Ο τύμβος», ΕΣΤΙΑ, Αθήνα 1995, σ. 237). “….Πολύ κακοπάθαμε από τον παραδαρμό του πολέμου, όμως κανένας δε βαρυγκώμησε κι ας χάσαμε, σε τρεις μέρες μονάχα που βάσταξε η μάχη του Κιλκίς, εφτά χιλιάδες παλικάρια…”. (Του ιδίου, Το βυσινί βιβλίο, «Φυλάκιο Βήτα Δύο», ΕΣΤΙΑ, Αθήνα 1996, σ. 9).

Οι γραπτές αναφορές για τη Μάχη του Κιλκίς τελειωμό δεν έχουν. Μπορέσαμε και τις συγκεντρώσαμε στο μεγαλύτερο μέρος τους, όπως και πολλά άλλα στοιχεία, στο βιβλίο μας “Βαλκανικοί Πόλεμοι 1912-1913, Από το Κιλκίς στη Δοϊράνη και στη Στρώμνιτσα”, Παρασκήνιο, Αθήνα 2013”, αφιέρωμα στα 100 χρόνια από το μεγάλο εκείνο γεγονός, εκτύπωση με χορηγία της Κιλκισιώτισσας Συμέλας Πατσινακίδου – Τουμανίδου στη μνήμη του συζύγου της Θεόδωρου Πατσινακίδη.

Το παρόν αφιέρωμα στη 113η επέτειο της Μάχης του Κιλκίς κλείνει με σύντομη μα περιεκτική αναφορά του λογοτέχνη Σπύρου Μελά για το γεγονός εκείνο: “… Πέρασαν τις χιλιάδες οι νεκροί και οι τραυματίες της πρώτης αυτής αποφασιστικής μάχης του Κιλκίς – Λαχανά. Κι ανάμεσα σ΄ αυτούς διοικητές συνταγμάτων και ταγμάτων: Παπακυριαζής, Καμπάνης, Καραγιαννόπουλος, Καμάρας, Κορομηλάς, Διαλέτης – νεκροί – και ο αντισυνταγματάρχης Τερτίπης διοικητής του δέκατου όγδοου, τραυματίας. Έπεσαν ακόμη οι ταγματάρχες Κουτήφαρης, Κατσιμήδης, Ιατρίδης και Χατζόπουλος. Κι αυτό φτάνει να δώσει μια ιδέα για τη λύσσα του αγώνα…”. (Σ. Μελά, Οι πόλεμοι 1912-1913, Αθήνα 1958, σ. 464-477).