Gaslighting! Μία σύγχρονη μέθοδος χειραγώγησης (από τις πολλές)

Γράφει ο Βασίλης Σιδηρόπουλος*

Η λέξη gaslighting στα αγγλικά, σημαίνει και μεταφράζεται ως φωτισμός αερίου. Από πολύ παλιά όμως, χρησιμοποιείται και ως όρος της Ψυχολογίας, για να αποδώσει πιστά, εκείνη τη μέθοδο ψυχολογικής χειραγώγησης κατά την οποία ο θύτης προσπαθεί να σπείρει αμφιβολίες στο θύμα, έτσι ώστε αυτό να μήν είναι βέβαιο για την ίδια του τη μνήμη, τη λογική και την αντίληψη. Δηλαδή να αισθάνεται τρελλό.

Οι Ψυχολόγοι, οι φίλοι της Ψυχολογίας, έψαχναν εναγωνίως για εγχειρίδια Ψυχολογίας ή βιβλία εκλαϊκευμένης Ψυχολογίας, για να ενημερωθούν για το συγκεκριμένο ζήτημα, το οποίο έχει πάρει εκρηκτικές διαστάσεις, ειδικώς σήμερα. Ακόμη και τα ίδια τα θύματα, για να ενημερωθούν για το πρόβλημά τους, δεν έβρισκαν εύκολα πληροφορίες. Οι πληροφορίες ήταν λίγες, υπερστομωμένες και «μή προσβάσιμες».

Σήμερα όμως, με το φαινόμενο πλέον να είναι ενδημικό, πανδημικό, ταχύτατα διαδεδομένο και τάχιστα πολλαπλασιασμένο, λόγω της κάκιστης ποιότητας των διαπροσωπικών σχέσεων, των φιλικών, των οικογενειακών (με τα διαζύγια) και ευρύτερα κοινωνικών, η ενημέρωση κατέστη επιτακτική ανάγκη, αφού η κοινωνία, οι κοινωνοί, έπρεπε να αντλήσουνε πληροφορίες για να αναπτύξουνε ανάλογες αντιδράσεις, αντιστάσεις και άμυνες.

Το gaslighting μπορεί να ξεκινήσει διακριτικά, αλλά σταδιακά να σας φέρει σε σημείο να αναρωτιέστε άν είστε φυσιολογικοί. Δέν πρόκειται γι΄ απλά ψέμματα, αλλά για συστηματική και συχνά σκόπιμη διαστρέβλωση της πραγματικότητας.

Ο θύτης ισχυρίζεται ό,τι φαντάζεστε πράγματα ό,τι είστε υπερευαίσθητοι ό,τι υπερβάλλετε ή ό,τι τα πράγματα συνέβησαν αλλιώς. Αρνείται επανειλημμένα αυτό που συνέβη, προσπαθεί να σας μπερδέψει, να σας αντικρούσει, να σας πεί ψέμματα και να σας υποτιμήσει.

Το άτομο που σας υποβάλλει στο gaslighting συχνά προσπαθεί να σας πείσει ό,τι νοιάζεται για εσάς και ό,τι θέλει να σας βοηθήσει. Αυτό το κάνει ακόμη πιο περίπλοκο.

Η ψυχολογική αυτή χειραγώγηση, εμφανίζεται πιο συχνά μέσα σε μια συντροφική σχέση, αλλά και άλλα μέλη της οικογένειας, συνάδελφοι ή υφιστάμενοι στη δουλειά, μπορούν επίσης να αποτελέσουν στόχο της. Για παράδειγμα, κάποιος σύζυγος ο οποίος προβαίνει σε φυσική κακοποίηση της συζύγου του, κατόπιν θα αμφισβητήσει ανοικτά πως υπήρξε ποτέ βίαιος. Στο εργασιακό περιβάλλον, αυτό εκδηλώνεται με υπονόμευση των συναδέλφων με τρόπο που βλάπτει την επαγγελματική σταδιοδρομία τους.

Το φαινόμενο αυτό μπορεί να εμφανιστεί και στις σχέσεις μεταξύ γονέα-παιδιού ή και τους δύο γονείς, όπου ο ένας λέει ψέμματα στον άλλο, με την επιδίωξη να υπονομεύσουν την αντίληψη των παιδιών.

Τυπικές τακτικές στο gaslighting: Άρνηση της πραγματικότητας, υποβάθμιση συναισθημάτων, υπερπροβολή, πρόκληση σύγχυσης, μετατόπιση ευθυνών, απομόνωση.

Παραδείγματα gaslighting: Αμφισβήτηση των αναμνήσεων του θύματος «δέν έγινε ποτέ κάτι τέτοιο, ποτέ δεν είπα κάτι τέτοιο». Μείωση των συναισθημάτων «δεν χρειάζεται να τα παίρνεις τοις μετρητοίς, πάλι υπερβάλλεις». Αλλαγή θέματος «μήν χαλάσεις τη μέρα μας πάλι, πρέπει να σου μιλήσω». Αναίτιες κατηγορίες «είσαι πολύ ευαίσθητος, θα πρέπει να σκεφτείς τη συμπεριφορά σου». Άρνηση της πραγματικότητας «Αυτά είναι απλά η φαντασία σου, αυτό δεν υφίσταται».

Αντιμετώπιση του gaslighting: Εξάσκηση στην αυτοεπιβεβαίωση, αναζήτηση υποστηρικτικών σχέσεων, επαγγελματική βοήθεια με ψυχοθεραπεία, επικέντρωση στην αυτοφροντίδα, σαφής και ευκρινής χάραξη ορίων από τον θύτη.

Τα συγκεκριμένα βήματα για την αποδυνάμωση του χειριστικού ατόμου είναι: Να μήν αφήνετε να υποτιμά τα συναισθήματά σας. Άν σας λέει ό,τι είστε πολύ ευαίσθητος-η, απαντήστε με αυτοπεποίθηση και πείτε του να μήν σας λέει πώς αισθάνεστε. Εμπιστευθείτε τις αναμνήσεις σας. Μήν αφήσετε κάποιον άλλον να σας πεί ό,τι κάτι συνέβη διαφορετικά απ΄ ότι πραγματικά συνέβη, απαντήστε πως είστε σίγουρος-η 100%. Καταγράψτε τα γεγονότα αν το χειριστικό άτομο διαφωνεί πάντα μαζί σας.

Λέγοντάς του αμέσως, τα πραγματικά περιστατικά. Ρωτήστε τους άλλους, περιγράφοντας το πρόβλημα σε αγαπημένα και οικεία σας πρόσωπα. Μήν παίζετε το παιχνίδι του θύτη, θέστε αυστηρά όρια και επικοινωνήστε με ηρεμία και σαφήνεια. Άν δεν τα τηρήσει, σταματήστε την επικοινωνία μαζί του. Έχετε πάντα αυτοπεποίθηση, διεκδικητικότητα και θεσπίστε ξεκάθαρα όρια.

Εν κατακλείδι, στις διαπροσωπικές σχέσεις, η χειραγώγηση και η κατάχρηση της τιμιότητας και της ειλικρίνειας του θύματος, είναι το κύριο συστατικό της διαδικασίας του φαινομένου. Το άτομο δεν έχει παρά να διαβάσει για το πρόβλημά του, τα βιβλία αφθονούν, η πληροφόρηση ανθεί, και οι Ψυχολόγοι μετά από πολλά χρόνια αδικαιολόγητης κοινωνικής σιωπής, τέτοια ζητήματα πλέον τα επεξεργάζονται με χαρακτηριστική ευκολία και άνεση.

Άλλες μορφές «χειραγώγησης» και «χειραγώγησης», είναι το beefing, το krafting, το zwan-ing, το tulip-ing, το breading και το pointing (point guard position). Γι΄ αυτές όμως, θα γράψουμε μιά άλλη φορά.