Ο Λαογραφικός Σύλλογος Μεγαλολιβαδιωτών Πάικου και ο Σύλλογος Γυναικών Λιβαδίων «οι Αρμάνες» μπροστά στο Μέγαρο Μουσικής Βιέννης δωρεά του εθνικού ευεργέτη Νικολάου Δούμπα, Βιέννη 2024. Αρχείο Λαογραφικού Συλλόγου Μεγαλολιβαδιωτών Πάικου Θεσσαλονίκης
Το Σάββατο 31 Οκτωβρίου 2026, και ώρα 19.00 στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού (αίθουσα Στέφανος Δραγούμης, Λεωφόρος Στρατού 2), το Λαογραφικό & Εθνολογικό Μουσείο Μακεδονίας – Θράκης διοργανώνει εκδήλωση παρουσίασης του καταλόγου-λευκώματος της έκθεσης που πραγματοποιήθηκε κατά την περίοδο Δεκέμβριος 2024-Ιούνιος 2026 με θέμα:
«Ελληνόβλαχοι και Εθνοευεργεσία: τεκμήρια από το παρελθόν, διδάγματα για το μέλλον – Η συμβολή του βλαχόφωνου παροικιακού ελληνισμού των σερβικών περιοχών και της Αυστροουγγαρίας (17ος-19ος αιώνας) στη συγκρότηση του νεοελληνικού κράτους».
Σκοπός της έκθεσης ήταν να αναδείξει μέσω πρωτογενούς υλικού τη συμβολή των Ελληνοβλάχων Μακεδόνων της διασποράς του 17ου – 19ου αιώνα στις παροικίες των σερβικών περιοχών (Βελιγράδι, Ζέμουν, Νόβισαντ) και της Αυστροουγγαρίας (Βιέννη, Πέστη, Τοκάι, Κεσκεμέτ), στη συγκρότηση του νεώτερου ελληνικού κράτους. Μέσα από ευεργεσίες σε θεμελιώδεις τομείς, όπως τις επιστήμες, τα γράμματα, την παιδεία, την κοινωνική πρόνοια.
Μεγάλοι τοπικοί και εθνικοί ευεργέτες με καταγωγή από τις ονομαστές βλαχόφωνες μητροπόλεις της Μακεδονίας, όπως την ιστορική Μοσχόπολη, το Λινοτόπι και τη Γράμμουστα, το Νυμφαίο τη Βλάστη και την Κλεισούρα, συνέδραμαν τον νεότερο ελληνισμό με υλικά και άυλα ευεργετήματα, που συνέβαλαν καθοριστικά στη συγκρότηση του νεότερου ελληνικού κράτους. Οι οικογένειες των Σίνα και Δούμπα, του Μπέλλιου και Δάρβαρη, του Σπίρτα είναι ορισμένες από τις γνωστότερες. Υπάρχουν και οι λιγότερο γνωστές όπως οι οικογένειες των Νίκου, Λέκκου, Κίκη, Βιάλλου, Μπάσια με σημαντική συμβολή δωρεών τόσο προς τις ιδιαίτερες πατρίδες καταγωγής των, όσο και των νέων πατρίδων τους όπου αυτοί πρόκοψαν.
Από τις γνωστότερες δωρεές των Βλάχων είναι αυτές όπως η Ακαδημία Αθηνών, το Παναθηναϊκό Στάδιο, το Αστεροσκοπείο Αθηνών, το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, το Θωρηκτό Αβέρωφ. Υπάρχουν όμως και πλήθος ευεργεσιών προς του ιδιαίτερους τόπους καταγωγής των στη Μακεδονία όπως στη Μοσχόπολη, το Μοναστήρι, την Κλεισούρα, τη Βλάστη, την Καστοριά, τη Θεσσαλονίκη, τις Σέρρες, σε σχολεία, εκκλησίες και φιλανθρωπικά ιδρύματα που στήριξαν τον βόρειο ελληνισμό τότε που ακόμη δεν υπήρχε ελληνικό κράτος. Σημαντικές ήταν και οι άυλες ευεργεσίες τους σε συγγράμματα, μεταφράσεις και σχολικά προγράμματα σπουδών.
Ο Βλάχοι λόγιοι από τη Μοσχόπολη, την Πίνδο και την Κλεισούρα μαζί με τους συμπατριώτες τους Γραικούς, «τω όντι αμφότεροι λαοί μιας πατρίδος τέκνα, και των αυτών προγόνων απόγονοι» όπως ο μεγάλος διδάσκαλος του Γένους και πρωτεργάτης του Νεοελληνικού Διαφωτισμού Κωνσταντίνος Κούμας αναφέρει στα 1830, συνέβαλαν καθοριστικά και με τα πνευματικά τους έργα στη αφύπνιση του Ελληνισμού και την ιδεολογική προετοιμασία της Επανάστασης του 1821.
Τέλος μέσα από την εν λόγω έκθεση αναδείχθηκε ο ρόλος τους ως οι κατεξοχήν φορείς του ελληνικού πολιτισμού και της ελληνορθόδοξης παράδοσης στα Οθωμανικά Βαλκάνια και την Καισαροβασιλική Αυστροουγγαρία γεγονός που αναδεικνύουν μέσα από τη συγγραφική γραφίδας τους, μεταξύ άλλων, και ο Στέφαν Σρέματς, ο μεγάλος εκπρόσωπος του σερβικού ρεαλισμού.
