Ο ΦΑΝΟΣ (ΜΑΓΙΑΔΑΓ) ΠΑΙΟΝΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟ ΚΑΠΝΕΡΓΟΣΤΑΣΙΟ ΤΟΥ
Φανός, 3.10.1918, η θέση Ροσέ Νουάρ, (πηγή, Γαλλικό Υπουργείο Πολιτισμού)
Γράφει ο Χρήστος Π. Ίντος
Ο Φανός, είναι οικισμός του Δήμου Παιονίας, κτισμένος στις ΒΑ πλαγιές του όρους Πάικο. Στη θέση του οφείλει και το σύγχρονο όνομά του. Παλιά ήταν γνωστός με το όνομα Μαγιαδάγ, δηλαδή οικισμός τοποθετημένος στη ρίζα του βουνού. Οι κάτοικοί του μέχρι και την ανταλλαγή πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας σε εφαρμογή της Συνθήκης της Λωζάννης ήταν Μωαμεθανοί. Στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ου αιώνα, σύμφωνα με τα απογραφικά στοιχεία της εποχής, ανέρχονταν περίπου στις 3.500. Ήταν σημαντική κωμόπολη του καζά Γευγελής. Μετά την απελευθέρωση του 1912 με τα γύρω χωριά συμπεριλήφθηκε στην ελληνική επικράτεια. Ήταν έδρα ομώνυμης Υποδιοίκησης που διατηρήθηκε μέχρι το 1919. Το ίδιο έτος εντάχθηκε στην Υποδιοίκηση Γουμενίσσης, (ΦΕΚ τ. Α΄ 274/1919).
Το Μαγιαδάγ είχε τρία μεγάλα τεμένη και σχολεία που συντηρούνταν με δαπάνες των κατοίκων. Οι δάσκαλοι ήταν χαμηλού μορφωτικού επιπέδου και εκτελούσαν χρέη ιμάμη. Αυτά γνωστοποιούσε στις 29 Απριλίου 1914 ο Υποδιοικητής της περιοχής με αναφορά του προς τη Γενική Διοίκηση Μακεδονίας. Κύρια ασχολία των κατοίκων ήταν η καλλιέργεια του καπνού και της αμπέλου, παρήγαγαν δε εξαιρετικής ποιότητας προϊόντα.
Η συστηματική καλλιέργεια και η μεγάλη παραγωγή καπνού οδήγησε τους κατοίκους στη δημιουργία εργαστηρίων επεξεργασίας του προϊόντος αυτού. Τα εργαστήρια τοπικά ήταν πολλά και το Ελληνικό Κράτος μετά το 1912 τα συγκέντρωσε σε ένα που χαρακτηρίσθηκε καπνεργοστάσιο. Απασχολούσε μεγάλο αριθμό εργατών. Τοποθέτησε γεωπόνο για να καθοδηγεί τους καλλιεργητές και τους εργάτες. Ο γνωστός ποιητής και ευεργέτης της Θεσσαλονίκης Γεώργιος Βαφόπουλος με καταγωγή από τη Γευγελή στις “Σελίδες Αυτοβιογραφίας” του μας πληροφορεί πως ο τότε γεωπόνος του Μαγιαδάγ ήταν ο θείος του Χρηστάκης, αδελφός του πατέρα του.
Το καπνεργοστάσιο του Μαγιαδάγ ήταν προβιομηχανική μονάδα και είχε τον χαρακτηρισμό Γ΄ τάξεως. Που ακριβώς ήταν εγκατεστημένο και αν σώζονται ίχνη του ως σήμερα μας είναι άγνωστο. Γνωστό είναι, πως με Βασιλικό Διάταγμα του 1917 καταργήθηκε και συγχωνεύθηκε με το ίδιας κατηγορίας εργοστάσιο καπνού των Γιαννιτσών, (εφ. “ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ”, φ. 22-12-1917, σ. 2.).
Ο Γ. Βαφόπουλος με τον μικρότερο αδελφό του διέμεναν στο Μαγιαδάγ κοντά στον θείο τους που προαναφέραμε. Τους πήγε εκεί ο πατέρας τους για να αποφύγουν τον πόλεμο στον οποίο είχε εμπλακεί η Σερβία με την Αυστροουγγαρία και ήταν η απαρχή του Α΄ Παγκοσμίου. Η οικογένεια πίστευε πως θα ήταν ασφαλέστερα τα παιδιά σε ελληνικό έδαφος. Για το Μαγιαδάγ και το καπνεργοστάσιο ο ποιητής έγραψε. “… Το χωριό, γνωστό σήμερα με το όνομα Φανός, βρίσκεται στα αντικρινά νότια βουνά της Γευγελής. Ήταν μεγάλο τουρκοχώρι, περίφημο για την ποιότητα των καπνών του κι ακόμα πιο περίφημο για το λαθρεμπόριό του. Όλη η περιοχή φούμαρε καπνό “κατσάκικο”. Η τούρκικη λέξη “κατσάκ” σημαίνει σκαστός, δηλαδή λαθραίος. Στα περισσότερα σπίτια του χωριού λειτουργούσαν μυστικά “χαβάνια”, κάτι πρωτόγονα μηχανήματα για το κόψιμο του καπνού. Χρειάζονταν μεγάλη τέχνη για αυτή τη δουλειά. Και το νέο ελληνικό κράτος, θέλοντας να βάλει τέρμα σε τούτη την παρανομία, ίδρυσε δημόσιο καπνοκοπτήριο και κάλεσε τους αγάδες να φέρουν εκεί τα χαβάνια τους. Η δουλειά θα γινόταν κάτω από την επίβλεψη του κράτους. Ο καπνός θα έμπαινε μέσα σε πακέτα, που θάχαν κολλημένη την ταινία του κρατικού ελέγχου. Ο θείος μου Χρηστάκης, σαν ειδικός, στάλθηκε εκεί να διευθύνει το καπνοκοπτήριο. Αργότερα έδωσε εξετάσεις στην Αθήνα και πήρε το βαθμό του Εφόρου Καπνού…”, ( τ. Α΄, σ. 98-99).
Φανός, Μάιος 1917, (πηγή, Γαλλικό Υπουργείο Πολιτισμού)
Η παύση λειτουργίας του καπνεργοστάσιου – καπνοκοπτήριου Μαγιαδάγ είχε σχέση με τα σημαντικά γεγονότα που διαδραματίστηκαν τότε στην περιοχή στα πλαίσια των επιχειρήσεων του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Εκεί από τον χειμώνα του 1915 είχαν εγκατασταθεί δυνάμεις της Αντάντ, κυρίως Γάλλοι, και οι ελληνικές μεραρχίες Κρήτης, Αρχιπελάγους και Σερρών. Ήταν ενταγμένες στον Στρατό της Εθνικής Άμυνας, της Κυβέρνησης Ελευθερίου Βενιζέλου με έδρα τη Θεσσαλονίκη από τον Οκτώβριο του 1916 μέχρι την ενοποίηση του Ελληνικού Κράτους και Στρατού τον Ιούνιο του 1917. Μάρτυρες των εκεί πολεμικών επιχειρήσεων του Α΄ ΠΠ είναι ό,τι σώζεται από τα Κοιμητήρια του Γαλλικού και του Ελληνικού Στρατού
Οι περισσότεροι κάτοικοι του Μαγιαδάγ και των γύρω οικισμών της περιοχής ευρισκόμενοι στη δίνη του πολέμου αναγκάστηκαν να μετακινηθούν εκτός της πολεμικής ζώνης, προς το Πολύκαστρο, την Αξιούπολη, τη Γουμένισσα και άλλους πεδινούς οικισμούς. Ως εκ τούτου, η καλλιέργεια του καπνού και οι άλλες γεωργικές και κτηνοτροφικές δραστηριότητές τους ανεστάλησαν. Όταν τελείωσε ο πόλεμος, επέστρεψαν στα σπίτια τους αλλά για να ανακάμψουν χρειάστηκε πολύς κόπος. Το εργοστάσιο καπνού ήταν πια παρελθόν.
Μετά τον πόλεμο, τη δεκαετία του 1920, τη Μικρασιατική Εκστρατεία, την Καταστροφή και την υπογραφή της Συνθήκης της Λωζάννης προέκυψαν νέα δεδομένα. Οι Μουσουλμάνοι κάτοικοι του Μαγιαδάγ αναχώρησαν για την Τουρκία. Στον ίδιο τόπο ήρθαν και εγκαταστάθηκαν Έλληνες από τη Μικρά Ασία, την Ιωνία, τον Πόντο και τη Θράκη. Οι καλλιέργειες του καπνού και της αμπέλου επανήλθαν. Η πρώτη εξέλειπε πλέον και η δεύτερη σημείωσε νέα άνθιση.
Το Μαγιαδάγ με τη νέα πραγματικότητα που διαμορφώθηκε, μετονομάστηκε σε Φανός, (ΦΕΚ 401, τ. Α΄, 12.11.1926). Ένα από τα τεμένη του μετατράπηκε σε χριστιανική εκκλησία και το μουσουλμανικό σχολείο το διαδέχθηκε ελληνικό. Σύμφωνα με την απογραφή του 1928 οι κάτοικοι ήταν 533. Άρχισε μια νέα περίοδος της ιστορίας του.
