ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΙΚΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΣΤΟΝ ΝΟΜΟ ΚΙΛΚΙΣ ΠΡΙΝ ΚΑΙ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΤΟΥ 1912-13

Γράφει ο Χρήστος Π. Ίντος

Στο παρελθόν έχουμε δημοσιεύσει στοιχεία για την ελληνική εκπαίδευση στην περιοχή του Νομού Κιλκίς κατά την περίοδο της τουρκοκρατίας. (Η Εκπαίδευση στη Γουμένισσα και στην ευρύτερη περιοχή του Ν. Κιλκίς κατά την τελευταία περίοδο της τουρκοκρατίας, Θεσσαλονίκη 1993 και Τα σχολεία μας από την ίδρυσή τους ως το 2000, Κιλκίς 2004). Λίγες είναι οι πληροφορίες για τα μουσουλμανικά σχολεία που λειτουργούσαν στην ίδια περιοχή κατά την προαναφερθείσα περίοδο. Εκτός από οικισμούς με μεικτούς πληθυσμούς, χριστιανούς και μουσουλμάνους, υπήρχαν και οικισμοί καθαρά μουσουλμανικοί.

Σημειώνεται, πως στο οθωμανικό διοικητικό σύστημα Καζάς ήταν διοικητική περιφέρεια, κάτι αντίστοιχο σχεδόν με τον σημερινό Νομό. Το μεγαλύτερο μέρος του Ν. Κιλκίς την περίοδο της τουρκοκρατίας άνηκε στον Καζά Αβρέτ Χισάρ (Γυναικοκάστρου) με έδρα το Γυναικόκαστρο και στη συνέχεια το Κιλκίς. Τμήματα του Νομού άνηκαν στους καζάδες Γιαννιτσών, η Γουμένισσα και η επαρχία της που εκτείνονταν μέχρι και τα Κουφάλια, Γευγελής, η Αξιούπολη και ορεινά χωριά της, Δοϊράνης, το βόρειο τμήμα του Νομού, Καρά-Δαγ (Μαυροβουνίου), τα χωριά των Κρουσίων κλπ.

Το θέμα, μουσουλμανικά σχολεία στην περιοχή του Ν. Κιλκίς, το διαφωτίζει πίνακας με στατιστικά στοιχεία “..περί των μουσουλμανικών σχολείων της Μακεδονίας του σχολικού έτους 1910 – 1911 (1326 – 1327 του μωαμεθανικού ημερολογίου)”, δηλαδή, στοιχεία των τελευταίων ετών της τουρκοκρατίας, (Ιστορικό Αρχείο Μακεδονίας/ΓΔΜ/Φ. 46). Τα λίγα  στοιχεία δίνουν μια κάποια εικόνα για το που λειτουργούσαν τέτοια σχολεία στην περιοχή του Νομού μας.

Σύμφωνα με τον πίνακα στην πόλη του Κιλκίς υπήρχαν τρία μουσουλμανικά σχολεία: Αστική σχολή (Ρουσδιέ Μεκτεπή), Δημοτικό Σχολείο αρρένων (Ιπτιδαδιέ Μεκτεπή) και παρθεναγωγείο, Δημοτικό Σχολείο θηλέων. Τα Δημοτικά ήταν τριτάξια, με τρία τμήματα και με συνδιδασκαλία των μαθημάτων σε διαφορετικών τάξεων και ηλικιών  μαθητές. Στεγάζονταν σε κτίρια ιδιοκτησίας της τοπικής επιτροπής παιδείας και ήταν επίσημα, δηλαδή κρατικά.

Στο αστικό φοιτούσαν 14 σπουδαστές έχοντας έναν καθηγητή και στο αρρένων 61 μαθητές με τέσσερεις δασκάλους. Και στα δύο ήταν διορισμένος παιδονόμος και με καθήκοντα «υπηρέτη», δηλαδή κλητήρα. Για την τρίτη περίπτωση, το θηλέων, δεν δίνονται πληροφορίες. Αυτό, όπως και το αρρένων, λειτουργούσε στην πόλη από «ανέκαθεν», σημειώνεται. Η αστική σχολή ιδρύθηκε το 1305 (1888).

Εκτός από την πόλη του Κιλκίς μουσουλμανικά δημοτικά σχολεία αρρένων λειτουργούσαν σε χωριά του Αβρέτ Χισάρ (Γυναικοκάστρου): Ραγιάν (Βάθη), Ισνίφτα (ίσως Σνέφτσα-Κεντρικό), Παϊράλ (;), Σαρή Γκιόλ (Κραστώνη), Κασιμλί (Χειμαδιό), Κιζλί (;), Γιοργιού (;). Στον καζά Γιαννιτσών για την επαρχία (ναχιέ) Γουμενίσσης υπάρχουν πληροφορίες για το σχολείο του Ασικλάρ (Ευρωπού).

Τα σχολεία ήταν δημόσια τριτάξια και διοικούνταν από τοπικές επιτροπές. Δίδασκαν άρρενες εκπαιδευτικοί. Η φοίτηση των μαθητών   ήταν προαιρετική. Μεγαλύτερο αριθμό μαθητών είχαν τα σχολεία του Ραγιάν (Βάθης) 40, του Σαρή Γκιολ (Κρηστώνης) 45 και του Ασικλάρ (Ευρωπού) 82. Η επισημοποίηση αυτών έγινε μεταξύ των 1305-1329 (1888-1913), πολύ μεταγενέστερα σε από εκείνα του Κιλκίς που λειτουργούσαν “από ανέκαθεν”.

Μουσουλμανικές κοινότητες υπήρχαν και σε άλλους οικισμούς. Οι μεγαλύτερες ήταν του Μαγιά-Δαγ (Φανού Παιονίας) και των γύρω οικισμών, κυρίως του Καρά-Σινάν (Πλαγίων), της ορεινής περιοχής της σημερινής Δημοτικής Ενότητας Αξιούπολης. Τα χωριά την περίοδο της τουρκοκρατίας άνηκαν στον Καζά Γευγελής. Αποτελούσαν την ενότητα του γεωγραφικού διαμερίσματος Μαγιά-Δαγ. Για την περιοχή υπάρχουν ενδιαφέροντα στοιχεία  για την κοινωνική, θρησκευτική, εκπαιδευτική και οικονομική δραστηριότητα των κατοίκων της.

Στην αναφορά του διοικητή Μαγιά Δαγ (Φανού) με ημερομηνία 29 Απριλίου 1914 προς τη Διοίκηση Μακεδονίας υπάρχει πληροφορία, πως τότε λειτουργούσαν εκεί μουσουλμανικά Σχολεία. Οι μουσουλμάνοι κάτοικοι παρέμειναν στις εστίες τους και μετά την απελευθέρωση της περιοχής το 1912. Μετακινήθηκαν στην Τουρκία σε εφαρμογή της συνθήκης της Λοζάνης τη δεκαετία του 1920.

“…Τα μουσουλμανικά σχολεία Μαγιά-Δαγ συντηρούνται δαπάναις των κατοίκων, προσφερόντων αναλόγως της οικονομικής αυτών καταστάσεως ποσόν τι, δια την εκπαίδευσιν του χωρίου των, η δε εκπαίδευσις αυτών γίνεται υπό αξέστων ή αμορφώτων διδασκάλων εκτελούντων χρέη Ιμάμη, ευρίσκονται δε εν εμβριώδη καταστάσει…” σημειώνεται στην αναφορά. Παρέχεται επιπλέον η πληροφορία, πως στα χωριά εκείνα δεν υπήρχε περιουσία των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων αλλά  χειμερινοί και καλοκαιρινοί βοσκότοποι. Οι οικείες κοινότητες μίσθωναν τις εκτάσεις των βοσκοτόπων σε “…βλαχοποιμένας…” και μέρος των εσόδων προορίζονταν “…δια τας ανάγκας της παιδείας…”.

Δεν εντοπίστηκαν πληροφορίες για μεγάλες μουσουλμανικές κοινότητες της περιόδου της τουρκοκρατίας στον Ν. Κιλκίς, από τις οποίες κάποιες  παρέμειναν μέχρι και τη δεκαετία του 1920.