Από την επαναστατική κίνηση των Ελλήνων στην Παιονία και ευρύτερα

Γράφει ο Χρήστος Π. Ίντος

Κατά την περίοδο της μεγάλης επανάστασης των Ελλήνων το 1821 η περιοχή της Παιονίας είχε συμμετοχή στα γεγονότα. Με διαταγή του Λουμπούτ πασά της Θεσσαλονίκης με ημερομηνία 24 Οκτωβρίου 1821 επιτάχθηκαν οι ίπποι των κατοίκων για τη μεταφορά ανδρών και εφοδίων σε άλλες περιοχές της επικράτειας. Δυο χρόνια αργότερα σε έγγραφο με ημερομηνία 21 Αυγούστου 1823 αναφέρεται, πως μετά από έρευνα σε σπίτια της Γουμένισσας, της Γρίβας και της Κάρπης βρέθηκαν 49 πολεμικά τουφέκια.

Η περιοχή τέθηκε σε ασφυκτικό κλοιό από τους Οθωμανούς και με εντολές του πασά της Θεσσαλονίκης έγιναν και άλλες έρευνες σε σπίτια. Κατασχέθηκαν όπλα και ακολούθησε συστηματικός εκφοβισμός των κατοίκων της ευρύτερης περιοχής για να αποτραπεί κάθε επαναστατική κίνηση. Τον εκφοβισμό τον διαδέχθηκε  εξισλαμισμός χριστιανών την περίοδο  1824 ως το 1832.

Στην τοπική επαναστατική κίνηση, όπως διέσωσε η παράδοση, ηγήθηκε ο Ζαφείριος Σταματιάδης, γόνος γνωστής οικογένειας από την Ειδομένη. Ήταν ηγετική μορφή που με τους άνδρες που τον ακολούθησαν εντάχθηκε σε επαναστατικές ομάδες της Μακεδονίας. Αρχικά στην ομάδα του Μήτρου Λιακόπουλου και στη συνέχεια του Νικολάου Διαμαντή. Με τον τελευταίο πολέμησε στη Νάουσα, τον Κολινδρό, την Καστανιά, την Σκιάθο, την Σκόπελο και την Εύβοια. Μετά το 1823 επέστρεψε στην Ειδομένη και υπηρέτησε το χωριό του ως ιερέας. Ο γιος του Γεώργιος, ιερέας,  και ο εγγονός του Ζαφείριος, δάσκαλος και ιερέας, είναι γνωστοί Μακεδονομάχοι με το επίθετο Παπαζαφειρίου.

Θεόδωρος Βρυζάκη, Η Ελλάς ευγνωμονούσα, 1858

Επίσης κατά την τοπική παράδοση, στο Παίκο έδρασε ο καταγόμενος από τους Σαρακηνούς της Πέλλας Αγγελής Γάτσος (1771-1839). Πολλοί τον ακολούθησαν στον επαναστατικό του αγώνα, ο οποίος μετά τη Μακεδονία είχε παρουσία σε όλη την Ελλάδα. Κάποια περίοδο, η περιοχή του Αξιού (Βαρδαρίου) και ο καζάς των Γιαννιτσών ήταν στη δικαιοδοσία του γνωστού καπετάνιου Γερο-Καρατάσου (1764-1830). Και οι δύο ήταν σπουδαίες ηγετικές μορφές του επαναστατικού αγώνα. Στην τοπική λαϊκή μας παράδοση διασώθηκαν αφηγήσεις για την καταστροφή της Νάουσας το 1822 από τους Τούρκους, στην επανάσταση της οποίας συμμετείχαν άνδρες της περιοχής, του κάμπου και των ορεινών χωριών του Πάικου.

Από το Ειρηνικό της σημερινής Παιονίας που την περίοδο της τουρκοκρατίας ονομάζονταν Καλύβια Γιαννουλαίων, αναφέρεται η οικογένεια Ζαχείλα. Ανέδειξε τον σπουδαίο οπλαρχηγό του 1821 Γεώργιο Ζαχείλα (1798-1878). Έδρασε κυρίως στο Βέρμιο και τον Όλυμπο. Ήταν αδερφός του αρματολού Δήμου Ζαχείλα  που πριν το 1821 επίσης έδρασε στον Όλυμπο. Ο Γεώργιος συμμετείχε το 1821 στην επανάσταση του Ολύμπου έχοντας κρησφύγετο το σπήλαιο της Οξιάς του Κάτω Ολύμπου. Διακρίθηκε στις μάχες του Ανάλατου και του Κερατσινίου. Μετά τον επαναστατικό αγώνα εγκαταστάθηκε στη Βοιωτία. Αργότερα πρωτοστάτησε στις επαναστάσεις του 1854 και 1878 με επίκεντρο και πάλι τη Μακεδονία, αν και ήταν προχωρημένης ηλικίας. Την τελευταία του μάχη την έδωσε στην Καρίτσα της Πιερίας. Η λαϊκή μούσα εξύμνησε τις διοικητικές και πολεμικές του ικανότητες.

Του Γεώργιου Ζαχείλα

Δε σου θαρρούσα Έλυμπε, τόσο να σκοτιδιάσεις,

το Μάη να ρίξεις τη βροχή το θεριστή το χιόνι,

να βρέξ΄ ο Γιώργος τα άρματα τα φλωροκαπνισμένα,

με δυο κουμπούρια και χαρμπί, σπαθί μαλαματένιο.

Χατζή Χουσεΐν τους πλάκωσε, με δύναμη μεγάλη,

πάησαν και τον καρτέρησαν μες την Καρυά ‘πό πάνω,

κάνουν ταμπούρια δυνατά όσο κι αν ημπορούσαν.

Μετά την καταστολή επαναστατικών κινημάτων στη Χαλκιδική, τον Όλυμπο και το Βέρμιο, κάτοικοι από τη Μακεδονία αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τις πατρογονικές τους εστίες και ως πρόσφυγες αναζήτησαν προστασία σε άλλους τόπους. Μακεδόνες μαχητές κατέφυγαν στη Νότια Ελλάδα και συνέχισαν τον απελευθερωτικό αγώνα στο πλευρό των εκεί αγωνιστών. Αποτέλεσαν τον πυρήνα του πρώτου τακτικού στρατιωτικού σώματος της Ελλάδας.

Ο αγώνας πολλών, όπως και απογόνων τους, συνεχίστηκε μέχρι το 1912-13. Στον Μακεδονικό Αγώνα και στους Βαλκανικούς πολέμους, οπότε απελευθερώθηκε η Μακεδονία.

Βιβλιογραφία – πηγές

Βακαλόπουλος Απόστολος, Ιστορία της Μακεδονίας 1354-1833, Θεσσαλονίκη 1950.

Βακαλόπουλος Κωνσταντίνος, Νεότερη Ιστορία της Μακεδονίας (1830-1912), Από τη γένεση του Νεοελληνικού κράτους ως την απελευθέρωση,  Θεσσαλονίκη 1999.

     Βασδραβέλλης Ιωάννης, Οι Μακεδόνες εις τους υπέρ της ελευθερίας αγώνας, Θεσσαλονίκη 1950. 

         Του ιδίου, Ιστορικά Αρχεία Μακεδονίας, Α΄ Αρχείον Θεσσαλονίκης 1695-1912, Θεσσαλονίκη 1952.

           Ξανθός Ιωάννης, Ιστορία της Γευγελής και η εθνική δράσις των κατοίκων αυτής και των πέριξ χωρίων, Θεσσαλονίκη 1954.

          Περραιβός Χριστόφορος, Απομνημονεύματα Πολεμικά, τ. Β, Αθήνα.

          Wikipedia (ηλεκτρονική εγκυκλοπαίδεια)