Το Πάικο ως πρότυπος προορισμός αειφόρου – βιώσιμου πεζοπορικού τουρισμού

του Φώτη Κιλιπίρη*

Το Πάικο έχει ένα μεγάλο πλεονέκτημα: δεν χρειάζεται να δημιουργήσει από την αρχή έναν τουριστικό προορισμό. Ο προορισμός υπάρχει ήδη. Υπάρχει το δάσος, υπάρχουν οι πηγές και τα ρέματα, οι καταρράκτες, τα χωριά, η τοπική παραγωγή, η γαστρονομία, η ιστορία και, κυρίως, ένα πλούσιο δίκτυο διαδρομών. Στην περιοχή έχουν ήδη καταγραφεί διαδρομές όπως Πηγή–Λίμνη Μεταλλείου–Καταρράκτες Σκρα–Κούπα, Κάρπη–Καστανέρη, Καστανέρη–Στραβοπόταμος–Μεγάλα Λιβάδια, Παλαιόχωρι–Γκόλα Τσούκα και Δύο Ποτάμια–Καστανερή. Επομένως, το ερώτημα δεν είναι αν μπορούμε να κάνουμε το Πάικο τουριστικό προορισμό αλλά τι είδους τουριστικό προορισμό θέλουμε να κάνουμε το Πάικο;

Θέλουμε μαζική επισκεψιμότητα ή έναν ποιοτικό, οργανωμένο και βιώσιμο προορισμό φύσης; Η επιλογή αυτή θα καθορίσει και το μέλλον του βουνού. Καλό είναι να λάβουμε υπόψη:

1. Το Πάικο δεν πρέπει να γίνει «ένα ακόμη τουριστικό βουνό»

Το Πάικο έχει ένα πολύ σημαντικό περιβαλλοντικό πλεονέκτημα αλλά και μια ευθύνη. Τμήμα του ανήκει στο δίκτυο Natura 2000, ενώ η περιοχή χαρακτηρίζεται από μεγάλη ποικιλία οικοτόπων και σημαντική βιοποικιλότητα. Σύμφωνα με τα στοιχεία του ΟΦΥΠΕΚΑ, στο Πάικο υπάρχουν επίσης σημαντικές πιέσεις, μεταξύ άλλων από την εντατική παραγωγή ξυλείας, και σε ορισμένες περιοχές και τη διάβρωση του εδάφους. Άρα δεν μπορούμε να σχεδιάσουμε την τουριστική ανάπτυξη απομονωμένα από τη διαχείριση του φυσικού περιβάλλοντος.

2. Να δημιουργήσουμε ένα «Δίκτυο Μονοπατιών Πάικου»

Το μονοπάτι δεν είναι απλώς τουριστική υποδομή. Είναι υποδομή προστασίας και ανάδειξης του βουνού. Ένα καλά σχεδιασμένο μονοπάτι κατευθύνει τον επισκέπτη εκεί όπου μπορεί να κινηθεί με ασφάλεια, περιορίζει την άναρχη διέλευση και ταυτόχρονα δημιουργεί μια οργανωμένη εμπειρία. Το Πάικο διαθέτει ήδη αρκετές διαδρομές και υφιστάμενη πεζοπορική δραστηριότητα. Η Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας αναφέρει, μεταξύ άλλων, σηματοδοτημένη διαδρομή 20 χιλιομέτρων στο Πάικο, ενώ υπάρχουν και άλλες διαδρομές που φτάνουν έως περίπου τα 1.650 μέτρα. Η πρόταση θα μπορούσε να είναι η δημιουργία ενός ενιαίου Δικτύου Μονοπατιών Πάικου, με κοινή ταυτότητα και ενιαία σήμανση. Δηλαδή όχι αποσπασματικά μονοπάτια αλλά ένα δίκτυο που να συνδέει δάσος – χωριά – κορυφές – πηγές – καταρράκτες – πολιτιστικά σημεία – τοπική παραγωγή.

3. Η πεζοπορία όχι ως μεμονωμένη δραστηριότητα, αλλά ως μέρος μιας ολόκληρης εμπειρίας βουνού, γαστρονομίας και πολιτισμού.

Το κάστανο και το κρασί μπορεί να γίνει ένα από τα σύμβολα του Πάικου. Εδώ υπάρχει μια εξαιρετική ευκαιρία. Το Πάικο διαθέτει περίπου 4.500 στρέμματα καστανιάς, από τα οποία περίπου 2.500 είναι καλλιεργήσιμα, ενώ σύμφωνα με τον ΟΦΥΠΕΚΑ περίπου 300 οικογένειες έχουν ως δεύτερη δραστηριότητα την καλλιέργεια κάστανου. Η ετήσια παραγωγή αναφέρεται στους 500–600 τόνους, ανάλογα με τη χρονιά. Επίσης καλλιεργούνται πάνω από 1.500 στρέμματα αμπελιών με αντίστοιχη παραγωγή περισσότερο από 135 τόνων οίνου ΠΟΠ. Άρα ο επισκέπτης δεν θα έρχεται απλώς «να περπατήσει στο βουνό». Θα μπορεί να γνωρίσει τον καστανεώνα, τους αμπελώνες, τον παραγωγό, το προϊόν, την τοπική κουζίνα και τον πολιτισμό της περιοχής. Έτσι, δύο σημαντικά φυσικά χαρακτηριστικά του Πάικου μετατρέπονται σε οικονομική αξία που παραμένει στην τοπική κοινωνία. Η νέα εμπειρία θα μπορούσε να είναι «Από το δάσος και τον καστανεώνα του Πάικου στον αμπελώνα της Γουμένισσας» με τον επισκέπτη να:

• περπατά στα μονοπάτια του Πάικου,
• γνωρίζει το δάσος, τους καστανεώνες, τις πηγές και τα τοπία,
• κατεβαίνει προς τη Γουμένισσα,
• επισκέπτεται αμπελώνες και οινοποιεία,
• γνωρίζει το Ξινόμαυρο και τη Νεγκόσκα,
• δοκιμάζει τοπικά κρασιά με τοπικά προϊόντα,
• επισκέπτεται την πόλη και τα χωριά,
• διαμένει στην περιοχή και όχι απλώς περνάει από αυτήν.

Έτσι δημιουργούμε μια κυκλική οικονομία εμπειρίας με τη Γουμένισσα να μπορεί να λειτουργήσει ως «πύλη» του Πάικου προς τον οινοτουρισμό.

4. Να μην κυνηγήσουμε τον μέγιστο αριθμό επισκεπτών

Αυτή είναι ίσως η σημαντικότερη αρχή. Το ζητούμενο δεν πρέπει να είναι για παράδειγμα «Πώς θα φέρουμε 100.000 ανθρώπους στο Πάικο;» αλλά «Πόσους επισκέπτες μπορεί να υποδεχθεί κάθε περιοχή του Πάικου χωρίς να υποβαθμιστεί;». Διότι δεν έχουν όλα τα σημεία την ίδια αντοχή. Για παράδειγμα ένα δημοφιλές σημείο με καταρράκτη ή μια ευαίσθητη δασική περιοχή μπορεί να χρειάζεται διαφορετική διαχείριση από ένα μεγαλύτερο και ανθεκτικότερο μονοπάτι. Επομένως χρειάζεται σύστημα παρακολούθησης της φέρουσας ικανότητας. Να μετράμε δηλαδή επισκέπτες, διάβρωση, απορρίμματα, φθορές, στάθμευση και επιπτώσεις στη βλάστηση ώστε όταν ένα σημείο φτάνει στα όριά του, η διαχείριση να προσαρμόζεται σχετικά.

5. Η τουριστική ανάπτυξη πρέπει να ξεκινά από τους κατοίκους

Δεν μπορεί να υπάρξει βιώσιμος τουρισμός χωρίς βιώσιμη τοπική κοινωνία. Οι κάτοικοι των χωριών του Πάικου πρέπει να είναι οι πρώτοι που θα ωφεληθούν από την ανάπτυξη.

Αυτό σημαίνει:

• ενίσχυση μικρών καταλυμάτων,
• τοπική εστίαση,
• παραγωγούς και συνεταιρισμούς,
• τοπικούς οδηγούς και συνοδούς,
• μικρές επιχειρήσεις υπαίθριων δραστηριοτήτων,
• εργαστήρια και εμπειρίες γύρω από τα τοπικά προϊόντα,
• δημιουργία θέσεων εργασίας για νέους ανθρώπους.

Ο επισκέπτης πρέπει να έχει λόγο να κατέβει από το μονοπάτι και να επισκεφθεί το χωριό. Και εκεί βρίσκεται μεγάλο μέρος της πραγματικής οικονομικής αξίας.

6. Να δημιουργηθεί μια «αλυσίδα εμπειρίας Πάικου»

Ο πεζοπόρος θα μπορούσε να ακολουθεί μια ολοκληρωμένη εμπειρία όπου η πεζοπορία παύει να είναι μια δραστηριότητα δύο ή τριών ωρών αλλά να μετατρέπεται σε ολόκληρη τουριστική εμπειρία όπου σχηματικά να έχει την παρακάτω μορφή:

Άφιξη → χωριό → μονοπάτι → φύση → πολιτισμός → τοπικό προϊόν → γαστρονομία → διαμονή → επιστροφή

Αυτό είναι πολύ σημαντικό για την τοπική οικονομία, γιατί αυξάνει τον χρόνο παραμονής και διαχέει το οικονομικό όφελος σε περισσότερες επιχειρήσεις.

7. Το Πάικο χρειάζεται ενιαία ταυτότητα και ψηφιακή αποτύπωση

Η νέα ταυτότητα έτσι όπως παρουσιάσθηκε και στην τελευταία ημερίδα αειφόρου τουρισμού του Δήμου Παιονίας αντανακλά απόλυτα την ταυτότητα αυτή: Πάικο-πολλά περισσότερα από φύση.

Είναι επίσης σημαντικό όλα τα μονοπάτια να έχουν ψηφιακή παρουσία που να οδηγεί τον επισκέπτη όχι μόνο στο βουνό αλλά και στην τοπική οικονομία. Όπως:

• ενιαία σήμανση,
• κοινή ψηφιακή πλατφόρμα,
• χάρτες,
• GPS διαδρομές,
• βαθμό δυσκολίας,
• πληροφορίες για τη φύση,
• σημεία ενδιαφέροντος,
• κανόνες συμπεριφοράς,
• πληροφορίες για τα χωριά και τις τοπικές επιχειρήσεις.

8. H «χρυσή τομή»

Για το Πάικο θα πρότεινα να υιοθετηθεί ο απλός κανόνας που λέει: «Ό,τι αναπτύσσουμε για τον επισκέπτη πρέπει πρώτα να βελτιώνει ή τουλάχιστον να μην υποβαθμίζει τη ζωή του κατοίκου και την κατάσταση του φυσικού περιβάλλοντος». Διότι εάν μια τουριστική παρέμβαση δημιουργεί εισόδημα αλλά καταστρέφει το δάσος, δεν είναι βιώσιμη. Όπως και εάν προστατεύει το δάσος αλλά αποκλείει την τοπική κοινωνία από κάθε οικονομικό όφελος, επίσης δεν είναι ολοκληρωμένη λύση. Ακόμη, εάν αυξάνει τον τουρισμό αλλά κάνει τη ζωή των κατοίκων δυσκολότερη, μακροπρόθεσμα δημιουργεί κοινωνικό πρόβλημα. Άρα η πραγματική ισορροπία βρίσκεται στο τρίπτυχο:

• προστασία περιβάλλοντος
• όφελος για την τοπική κοινωνία
• ποιοτική εμπειρία για τον επισκέπτη

9. Μια πενταετής πρόταση για την ανάπτυξη του Αειφόρου-Βιώσιμου Πεζοπορικού Τουρισμού στο Πάικο.

Ένας βιώσιμος οδικός χάρτης σε βάθος πενταετίας που θα μπορούσε να εφαρμοσθεί στην περιοχή είναι:

1ο έτος – Καταγραφή: Καταγραφή όλων των μονοπατιών, των οικοτόπων, των σημείων ενδιαφέροντος, των προβλημάτων και της υφιστάμενης επισκεψιμότητας.

2ο έτος – Οργάνωση: Ενιαία σήμανση, ψηφιακός χάρτης, καθαρισμός και πιστοποίηση διαδρομών, σημεία πληροφόρησης και βασικές υποδομές.

3ο έτος – Τοπική οικονομία: Δικτύωση παραγωγών, καταλυμάτων, εστίασης, οδηγών και επιχειρήσεων. Δημιουργία ολοκληρωμένων πεζοπορικών πακέτων.

4ο έτος – Προβολή: Στοχευμένη προβολή σε Ελλάδα και εξωτερικό, με έμφαση στον φυσιολατρικό, πεζοπορικό και γαστρονομικό τουρισμό αλλά και διασύνδεση με τον θρησκευτικό, αρχαιολογικό και ιστορικό τουρισμό της περιοχής.

5ο έτος – Αξιολόγηση: Μέτρηση των αποτελεσμάτων που να σχετίζεται με επισκέπτες – τοπικό εισόδημα – θέσεις εργασίας – περιβαλλοντικές επιπτώσεις – ικανοποίηση κατοίκων, και ανάλογα με τα αποτελέσματα, προσαρμογή της αντίστοιχης πολιτικής.

Το μεγάλο στοίχημα

Το Πάικο έχει τη δυνατότητα να γίνει ένας σημαντικός προορισμός πεζοπορικού τουρισμού στην Κεντρική Μακεδονία. Η περιοχή ήδη διαθέτει φυσικά και πολιτιστικά στοιχεία, υπάρχουσες διαδρομές και παραγωγική βάση. Το μεγάλο στοίχημα όμως δεν είναι να γίνει το Πάικο «διάσημο». Είναι να γίνει πρότυπο. Πρότυπο για το πώς ένα βουνό μπορεί να αναπτύξει τον τουρισμό του χωρίς να χάσει την ταυτότητά του. Να μπορεί ένας νέος άνθρωπος να βρίσκει εισόδημα στον τόπο του. Να μπορεί ο παραγωγός να διαθέτει το προϊόν του. Να μπορεί η μικρή επιχείρηση να δουλεύει. Να μπορεί ο επισκέπτης να περπατά με ασφάλεια και να γνωρίζει τη φύση και μετά από δέκα χρόνια, να έχουμε το ίδιο ή ακόμη καλύτερο Πάικο από αυτό που έχουμε σήμερα. Και αυτό τελικά, είναι η ουσία της βιωσιμότητας:

Δεν κληρονομήσαμε το Πάικο από τις προηγούμενες γενιές για να το καταναλώσουμε. Θα πρέπει να το παραδώσουμε στις επόμενες έτσι ώστε και αυτές, και οι επόμενες από αυτές, να το απολαμβάνουν έτσι όπως εμείς το απολαμβάνουμε σήμερα.

*Καθηγητής Τμήμα Διοίκησης Οργανισμών Μάρκετινγκ & Τουρισμού

Διεθνές Πανεπιστήμιο Ελλάδος